Avustralya federal hükümeti, yüz binlerce vatandaşın sosyal yardım ödemelerinin bir yazılım hatası nedeniyle yasa dışı olarak kesildiğini resmen kabul etti. Albanese hükümeti yetkilileri, Senato tahmin komitesi oturumunda yaptıkları açıklamada, tartışmalı 'karşılıklı yükümlülük' programını yöneten otomatik sistemdeki bir aksaklığın, Centrelink adlı sosyal güvenlik kurumu aracılığıyla yapılan ödemelerde hatalı kesintilere yol açtığını belirtti. Sorunun, iş arayanlara yönelik zorunlu faaliyet şartlarının ihlali durumunda ceza kesintilerini tetikleyen algoritmadaki bir hatadan kaynaklandığı ifade edildi. Hükümet, etkilenen kişi sayısını tam olarak açıklamazken, muhalefet milletvekilleri ve sivil toplum örgütleri, sayının yüz binlerle ifade edildiğini ve mağdurların geriye dönük tazminat haklarının bulunduğunu vurguladı.
Gelişmenin arka planı: Karşılıklı yükümlülük sistemi ve yazılım hatası
Avustralya'da 2000'li yılların başından beri uygulanan 'karşılıklı yükümlülük' (mutual obligations) sistemi, işsizlik ve sosyal yardım alan bireylerin, ödemelerini sürdürebilmek için belirli faaliyetleri yerine getirmesini zorunlu kılıyor. Bu faaliyetler arasında iş başvurusu yapmak, eğitim programlarına katılmak veya toplum hizmetinde çalışmak yer alıyor. Sistem, yükümlülüklerin yerine getirilmediği durumlarda ceza olarak ödemelerin otomatik olarak kesilmesine imkan tanıyor. Ancak son yıllarda, özellikle 2020'den itibaren kullanılmaya başlanan yeni otomatik yazılım, sistemin işleyişinde ciddi hatalara neden oldu. Yazılım, bazı yararlanıcıların yükümlülüklerini yerine getirdiği halde hatalı bir şekilde 'ihlal' olarak işaretlenmesine ve ödemelerinin kesilmesine yol açtı. Sorun, eyalet ve federal düzeyde yapılan incelemelerde ortaya çıktı. Hükümet, hatanın 'insan hatası' değil, algoritma tasarımındaki bir kusurdan kaynaklandığını ve sistemin güncellenmesi için çalışmaların sürdüğünü bildirdi.
Bölgesel veya küresel boyut: Dijital devlet sistemlerinin güvenilirliği tartışması
Bu skandal, sadece Avustralya ile sınırlı kalmayıp, dijitalleşen sosyal güvenlik sistemlerinin güvenilirliği konusunda küresel bir tartışmayı da alevlendirdi. Gelişmiş ülkelerde (Birleşik Krallık'taki Universal Credit, ABD'deki gıda yardımı sistemleri gibi) benzer otomatik karar mekanizmaları kullanılıyor. Avustralya örneği, algoritmaların 'kara kutu' niteliği taşıması nedeniyle vatandaşların mağduriyetlerinin tespit edilmesinin ne kadar zor olabileceğini gösteriyor. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi'ne bağlı bazı uzmanlar, otomatik sistemlerin şeffaflık ve hesap verebilirlik standartlarına uygun olmadığı durumlarda temel hakları ihlal edebileceği uyarısında bulundu. Avustralya'daki bu vaka, dijital sosyal hizmetlerin yaygınlaştığı bir dönemde, insan denetiminin önemini ve algoritmik kararların yargısal denetime tabi olması gerektiğini bir kez daha ortaya koydu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de benzer şekilde, sosyal yardım ve işsizlik maaşı ödemelerinde dijital sistemler yaygın olarak kullanılmaktadır (örneğin İŞKUR ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı sistemleri). Bu skandal, otomatik karar alma mekanizmalarının kontrolsüz bir şekilde kullanılması halinde yüz binlerce kişinin mağdur olabileceğini göstermektedir. Türkiye’nin dijital dönüşüm politikaları açısından, benzer hataların yaşanmaması için algoritmaların periyodik olarak bağımsız denetlenmesi ve hatalı kararlara karşı etkili itiraz mekanizmalarının bulunması hayati önem taşımaktadır. Ayrıca, bu tür olaylar vatandaş-devlet güvenini zedelediğinden, Türkiye’nin uluslararası alanda sosyal güvenlik reformlarına yönelik en iyi uygulamaları takip etmesi gerekmektedir.
