Avustralya, halk sağlığını korumak amacıyla e-sigara (vape) reklamlarını iki yılı aşkın bir süre önce yasaklamış olmasına rağmen, yasa dışı ürün tanıtımları TikTok, Instagram ve YouTube gibi popüler sosyal medya platformlarında hâlâ yaygın şekilde yer alıyor. Uzmanlar, teknoloji devlerinin bu konuda verdikleri sözleri tutmadığını belirtirken, özellikle genç kullanıcıların hedef alındığı endişesi büyüyor. Yasa dışı içeriklerin denetlenmesindeki zafiyet, Avustralya'daki sıkı tütün kontrol politikalarını tehdit ediyor.
Yasağa rağmen denetim boşluğu
Avustralya, 2021 yılında e-sigara reklamlarını neredeyse tamamen yasaklayarak dünyadaki en katı düzenlemelerden birini hayata geçirdi. Ancak Guardian Australia'nın araştırması, bu yasağın sosyal medyada büyük ölçüde ihlal edildiğini ortaya koydu. TikTok'ta 'vape', 'vaping' gibi anahtar kelimelerle yapılan aramalarda onlarca yasa dışı reklam ve sponsorlu içerik tespit edildi. Instagram ve YouTube'da da benzer durum söz konusu. Reklamlar genellikle renkli ambalajlar ve çekici aromalar (meyve, şeker) kullanılarak tasarlanıyor; bu da özellikle gençleri cezbediyor.
Avustralya Sağlık Bakanlığı, yasa ihlallerinin tespiti için sosyal medya platformlarına defalarca başvurdu ancak etkili bir müdahale sağlanamadı. Platformlar, yapay zeka destekli denetim sistemlerinin yetersiz kaldığını ve kullanıcıların bildirimlerine güvendiklerini belirtiyor. Ancak uzmanlara göre bu açıklamalar, sorumluluktan kaçma çabası. Avustralya Melbourne Üniversitesi'nden halk sağlığı uzmanı Profesör Emily Banks, 'Platformlar, yasa dışı içerikleri kaldırma konusunda verdikleri sözleri tutmuyorlar. Denetim mekanizmaları yetersiz ve cezai yaptırımlar caydırıcı değil' diyor.
Sosyal medya şirketlerinin sorumluluğu
Avustralya'daki yasa dışı e-sigara reklamları, sosyal medya şirketlerinin küresel ölçekte karşılaştığı denetim sorununun bir parçası. Facebook, Instagram ve TikTok gibi platformlar, zararlı içeriklerin kaldırılması için milyarlarca dolar harcadıklarını iddia etse de, uygulamada büyük boşluklar bulunuyor. Özellikle etkileyici pazarlaması (influencer marketing) yoluyla yapılan reklamlar, tespit edilmesi en zor içerik türleri arasında yer alıyor. Etkileyiciler, ürünleri doğrudan tanıtmak yerine 'günlük kullanım' videosu gibi dolaylı yollarla yasa dışı tanıtım yapabiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, e-sigara kullanımı gençler arasında hızla artıyor: 13-15 yaş grubunda e-sigara kullanımı bazı ülkelerde sigarayı geçmiş durumda. Araştırmalar, e-sigaraların akciğer hasarı, bağımlılık ve kalp-damar hastalıkları riskini artırdığını gösteriyor. Avustralya gibi katı düzenlemelere sahip ülkelerde bile yasa dışı reklamların yaygın olması, küresel bir denetim krizine işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, e-sigara ve türev ürünlerin satışını ve reklamını yasaklayan ülkeler arasında yer alıyor. Ancak benzer şekilde, sosyal medyada yasa dışı e-sigara tanıtımlarının yaygın olduğu biliniyor. Avustralya örneği, Türkiye'deki denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor. Özellikle genç nüfusun yoğun olduğu ülkemizde, sosyal medya platformlarının yasa dışı içerikleri kaldırma konusunda daha etkin rol oynaması kritik önem taşıyor. Ayrıca, BTK ve Sağlık Bakanlığı'nın bu alandaki iş birliğini artırarak, caydırıcı cezalar uygulaması gerekiyor. Avustralya'daki deneyim, yalnızca yasal düzenlemenin yeterli olmadığını, uygulamada sıkı bir denetim ve platformlarla iş birliğinin şart olduğunu gösteriyor.
