Avrupa’da ilaç onay süreçleri bilimsel açıdan başarılı olsa da, onaylanan tedavilerin hastalara ulaştırılmasında ciddi aksamalar yaşanıyor. Uzmanlar, bu durumun bilimsel bir başarısızlık değil, erişim sistemlerindeki yapısal sorunlardan kaynaklandığını vurguluyor. Avrupa Birliği genelinde hastalar, Avrupa İlaç Ajansı (EMA) tarafından onaylanmış pek çok yenilikçi ilaca ulaşmakta güçlük çekiyor. Bu kriz, sağlık politikalarının yeniden düşünülmesini zorunlu kılıyor.
Onaydan Erişime: Sistem Nerede Tıkanıyor?
Avrupa Birliği'nde bir ilacın pazara girmesi için önce EMA'dan merkezi onay alması gerekiyor. Ancak onay sonrası her üye ülke, ilacın geri ödeme kapsamına alınması ve fiyatlandırılması konusunda kendi ulusal kararlarını veriyor. Bu süreç, ülkeler arasında büyük farklılıklara yol açıyor. Örneğin, Almanya ve Fransa gibi büyük ekonomiler onaylı ilaçları nispeten hızlı bir şekilde hastalarına sunarken, Polonya, Romanya veya Yunanistan gibi ülkelerde aylar hatta yıllar süren gecikmeler yaşanabiliyor.
Avrupa Kanser Örgütü'nün 2023 tarihli raporuna göre, EMA tarafından onaylanmış yenilikçi kanser ilaçlarının yalnızca %60'ı tüm AB ülkelerinde hastalara ulaşabiliyor. Geri kalan %40'lık kısım, fiyat pazarlıkları, bütçe kısıtlamaları ve sağlık teknolojisi değerlendirme süreçlerindeki yavaşlık nedeniyle erişime açılamıyor. Bu durum, özellikle nadir hastalıklar ve ileri evre kanserler gibi acil tedavi gerektiren alanlarda hastaların mağduriyetini artırıyor.
Uzmanlar, onaylı ilaçların hastalara ulaştırılmasındaki bu gecikmelerin önlenmesi için AB düzeyinde koordineli bir erişim politikasının hayata geçirilmesi gerektiğini belirtiyor. Mevcut modelde, ilaç firmaları her ülkeyle ayrı ayrı fiyat müzakeresi yapmak zorunda kalıyor. Bu da hem zaman kaybına yol açıyor hem de küçük ülkelerin pazarlık gücünü zayıflatıyor. Olası bir çözüm, AB çapında ortak fiyatlandırma ve geri ödeme mekanizması oluşturmak olabilir.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Erişim Eşitsizliği Sadece Avrupa'nın Sorunu Değil
Avrupa'daki ilaç erişim sorunu sadece bölgesel bir kriz değil, aynı zamanda küresel sağlık sistemlerinin kırılganlığını da gözler önüne seriyor. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, dünya genelinde onaylanmış temel ilaçların yaklaşık %30'u düşük ve orta gelirli ülkelerde hastalara ulaşamıyor. Avrupa'da ise bu oran yenilikçi ilaçlar için daha düşük olmakla birlikte, ülkeler arasındaki eşitsizlik dikkat çekiyor.
AB Komisyonu, 2022 yılında yayımladığı Avrupa İlaç Stratejisi ile erişim sorununa çözüm bulmayı hedefliyor. Strateji kapsamında, sağlık teknolojisi değerlendirmelerinin AB düzeyinde ortaklaştırılması ve nadir hastalıklara yönelik ilaçların geliştirilmesinin teşvik edilmesi planlanıyor. Ancak bu girişimlerin hayata geçirilmesi, üye ülkeler arasında siyasi mutabakat gerektiriyor. Özellikle fiyatlandırma konusundaki egemenlik tartışmalarının aşılması kolay görünmüyor.
Küresel boyutta, AB'nin ilaç erişimi konusunda atacağı adımlar, diğer bölgeler için de model oluşturabilir. Örneğin, Avrupa'da uygulanacak başarılı bir ortak geri ödeme sistemi, Latin Amerika veya Güneydoğu Asya gibi bölgelerde benzer modellerin geliştirilmesine ilham verebilir. Ancak AB'nin bu konudaki kararlılığı, ilaç şirketlerinin küresel fiyatlandırma stratejileri ve üye ülkelerin ulusal bütçe kısıtlamaları arasında denge kurmasına bağlı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Avrupa'daki bu tartışma, Türkiye için de önemli dersler barındırıyor. Türkiye'de de onaylanmış birçok yenilikçi ilaç, geri ödeme kapsamına alınma sürecindeki gecikmeler nedeniyle hastalara ulaşamıyor. Sağlık Bakanlığı ve SGK'nın fiyatlandırma politikaları, AB ülkelerindeki benzer sorunlarla karşı karşıya. Özellikle biyoteknolojik ilaçlar ve nadir hastalık tedavilerinde erişim sorunu, hastaların tedavisiz kalmasına veya yüksek maliyetlerle karşılaşmasına yol açıyor. Türkiye'nin AB üyelik sürecinde, ilaç erişimi konusunda AB standartlarına uyum sağlaması bekleniyor. Ancak bu süreç, ülkenin sağlık bütçesi ve ilaç sanayisi rekabetçiliği arasında bir denge kurmayı gerektiriyor. Ayrıca, AB ile olası bir ortak fiyatlandırma mekanizmasına entegrasyon, Türkiye'nin ilaç temin maliyetlerini düşürebilir.
