Avrupa Konseyi, İsrail'in Batı Şeria'daki E1 bölgesinde planladığı yerleşim inşaatını finanse eden şirketlere yönelik önemli bir uyarı yayınladı. Konsey, bu tür finansmanların uluslararası hukuka aykırı olduğunu ve şirketlerin yasal ve itibar riskiyle karşılaşabileceğini belirtti. Uyarı, Avrupa Birliği'nin (AB) İsrail'in yerleşim faaliyetlerine karşı tutumunu daha da sertleştirdiğini gösteriyor. E1 bölgesi, Doğu Kudüs ile Ma'ale Adumim yerleşimi arasında stratejik bir konumda bulunuyor ve inşaat, Batı Şeria'nın kuzey-güney bağlantısını kesme potansiyeli taşıyor.
Gelişmenin Arka Planı
Avrupa Konseyi'nin uyarısı, İsrail'in 2020'de açıkladığı ve uluslararası toplumun büyük tepkisini çeken E1 yerleşim planının yeniden gündeme gelmesiyle ortaya çıktı. Plan, Doğu Kudüs'ün doğusunda, Ma'ale Adumim ile Kudüs arasında yaklaşık 12 bin konutluk bir yerleşim birimi inşa edilmesini öngörüyor. Filistinliler ve uluslararası hukuk uzmanları, bu projenin iki devletli çözümü fiilen imkansız hale getireceğini savunuyor. Avrupa Konseyi, şirketlere yönelik uyarısında, yerleşim faaliyetlerine doğrudan veya dolaylı finansal destek sağlamanın, AB yasaları ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları çerçevesinde yasadışı olduğunu vurguladı. Konsey ayrıca, bu tür projelere katılan şirketlerin AB pazarına erişimde zorluklarla karşılaşabileceği ve kamu ihalelerinden men edilebileceği uyarısında bulundu.
Uyarı, AB'nin 2015'te yayımladığı ve yerleşim ürünlerinin etiketlenmesini öngören kılavuz ilkelerinin bir devamı niteliğinde. Son yıllarda AB, İsrail ile ilişkilerinde yerleşim konusunu daha sık gündeme getiriyor. Özellikle 2022'de AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, İsrail'in yerleşim genişlemesini kınayarak, bu tür adımların barış sürecine zarar verdiğini ifade etmişti. Avrupa Konseyi'nin son uyarısı, bu politikaların somut bir yaptırım tehdidine dönüşebileceğini gösteriyor.
İsrail hükümeti ise yerleşim faaliyetlerini meşru görüyor ve uluslararası eleştirileri reddediyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, geçmişte E1 projesinin hayata geçirileceğini açıklamıştı. Ancak uluslararası baskılar, projenin finansmanını zorlaştırabilir. Avrupa Konseyi'nin uyarısı, özellikle Avrupalı şirketlerin projeye katılımını caydırmayı amaçlıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Avrupa Konseyi'nin bu adımı, AB'nin Orta Doğu barış sürecindeki rolünü yeniden tanımlama çabası olarak yorumlanıyor. AB, uzun süredir iki devletli çözümü destekliyor ancak somut adımlar atmakta isteksiz davranıyordu. Son uyarı, AB'nin artık ekonomik araçları devreye sokmaya hazır olduğunu gösteriyor. Bu gelişme, ABD'nin arabuluculuğunda yürütülen barış görüşmelerinin tıkandığı bir dönemde geldi. ABD yönetimi, İsrail'in yerleşim faaliyetlerine yönelik eleştirilerini sürdürse de, yaptırım tehdidinde bulunmaktan kaçınıyor. AB'nin daha sert bir tutum alması, transatlantik ilişkilerde yeni bir gerginlik yaratabilir.
Uluslararası hukuk açısından, Dördüncü Cenevre Sözleşmesi'nin 49. maddesi, işgalci gücün kendi sivil nüfusunu işgal altındaki topraklara yerleştirmesini yasaklıyor. BM Güvenlik Konseyi'nin 2334 sayılı kararı da yerleşimleri uluslararası hukuka aykırı buluyor. Avrupa Konseyi'nin uyarısı, bu hukuki çerçeveye dayanıyor. Ancak İsrail, bu kararları bağlayıcı kabul etmiyor. Yine de AB gibi büyük bir ekonomik gücün yaptırım tehdidi, İsrail'in finansman kaynaklarını çeşitlendirmesine yol açabilir. Örneğin, İsrail son yıllarda Asya ve Körfez ülkeleriyle ekonomik ilişkilerini güçlendirerek Batı'nın baskısını dengelemeye çalışıyor.
Bölgesel aktörlerin tepkisi de önemli. Filistin yönetimi, Avrupa Konseyi'nin adımını memnuniyetle karşıladı ve diğer ülkeleri de benzer adımlar atmaya çağırdı. Arap Birliği, kararı olumlu bulduğunu açıkladı. Ancak İsrail yanlısı bazı ülkeler, AB'nin bu tutumunun barış sürecine zarar verebileceğini savunuyor. AB içinde de bazı üye ülkeler, İsrail ile ekonomik ilişkilerin riske girmesinden endişe duyuyor. Yine de Avrupa Konseyi'nin uyarısı, AB'nin ortak bir pozisyon aldığını gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İsrail'in Batı Şeria'daki yerleşim faaliyetlerine uzun süredir karşı çıkıyor ve iki devletli çözümü destekliyor. Avrupa Konseyi'nin şirketlere yönelik uyarısı, Türkiye'nin pozisyonunu güçlendirebilir. Ankara, uluslararası platformlarda İsrail'in yerleşim politikalarını sık sık gündeme getiriyor ve İslam İşbirliği Teşkilatı gibi yapılarda ortak hareket ediyor. AB'nin ekonomik yaptırım tehdidi, Türkiye'nin diplomatik çabalarına destek sağlayabilir. Ayrıca, Türkiye ile AB arasında zaman zaman yaşanan gerilimlere rağmen, bu konuda ortak bir zemin oluşabilir. Ekonomik açıdan, Türk şirketlerinin E1 projesine dahil olması beklenmiyor; ancak AB'nin yaptırım kararları, Türkiye'nin İsrail ile ticari ilişkilerini dolaylı olarak etkileyebilir. Türkiye, Filistin davasına verdiği destekle bölgesel liderlik iddiasını sürdürürken, AB'nin adımı bu politikaya uluslararası meşruiyet kazandırabilir.
