Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nde etkili olan rekor sıcaklıklar, demiryolu taşımacılığını tehdit ediyor. Aşırı sıcak hava, çelik rayların genleşerek bükülmesine (ray burkulması) yol açabiliyor. Bu riski minimize etmek için tren işletmecileri, sıcaklık belirli bir eşiği aştığında hız sınırlaması uyguluyor. Birleşik Krallık’ta Network Rail, hava sıcaklığının 30°C’yi geçtiği bölgelerde trenleri saatte 30 km’ye kadar yavaşlatıyor. Almanya’da Deutsche Bahn benzer önlemler alırken, ABD’de Amtrak, Kuzeydoğu Koridoru’nda hızları düşürüyor. Bu önlemler, yolcu güvenliğini sağlamakla birlikte seyahat sürelerini uzatıyor ve zamanında varış oranlarını düşürüyor.
Ray Burkulması: Sıcaklığın Çeliğe Etkisi
Demiryolu rayları, belirli bir sıcaklık aralığında (genellikle 20-30°C) döşenir. Sıcaklık yükseldikçe çelik genleşir. Eğer rayın genleşmeye yer yoksa (örneğin ray bağlantıları sabitse), iç gerilim artar ve ray aniden bükülerek ‘ray burkulması’ adı verilen olaya yol açar. Bu durum, trenin raydan çıkmasına neden olabilir. 2022’de İngiltere’de 40°C’yi aşan sıcaklıklarda birçok ray burkulması rapor edilmişti. Network Rail, rayların yansıtıcı beyaza boyanması gibi yenilikçi çözümler denese de, en etkili yöntem hız sınırlaması olarak görülüyor. Sıcaklık 35°C’yi geçtiğinde ray yüzey sıcaklığı 50°C’nin üzerine çıkabiliyor. Bu durumda trenin geçiş hızı ne kadar düşükse, ray üzerindeki dinamik kuvvet o kadar azalıyor.
Küresel Isınma Demiryollarını Tehdit Ediyor
İklim değişikliğiyle birlikte aşırı sıcak dalgalarının sıklığı ve şiddeti artıyor. IPCC raporlarına göre, 1.5°C’lik bir küresel ısınma senaryosunda bile, tarihte 50 yılda bir görülen sıcak hava dalgaları 10 yılda bir yaşanacak. Bu durum, dünya genelindeki demiryolu altyapısının yeniden tasarlanmasını gerektiriyor. Örneğin, İspanya’daki yüksek hızlı tren hatları, 50°C’ye kadar dayanıklı malzemelerle inşa edilirken, Birleşik Krallık’ın Viktorya döneminden kalma rayları çok daha kırılgan. Uzmanlar, ray genleşme derzlerinin sayısının artırılması ve daha esnek çelik alaşımları kullanılması gerektiğini belirtiyor. Ayrıca, tren seferlerinin sıcaklık tahminlerine göre dinamik olarak planlanması ve erken uyarı sistemleri geliştirilmesi öneriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, özellikle yaz aylarında Güneydoğu ve İç Anadolu’da 40°C’yi aşan sıcaklıklarla karşılaşıyor. Hızlı tren hatlarının (Ankara-İstanbul, Ankara-Konya) büyük bölümü yeni inşa edilmiş olsa da, geleneksel hatlarda benzer riskler bulunuyor. TCDD’nin sıcaklık kaynaklı ray burkulmalarına karşı hız sınırlaması ve bakım protokolleri uyguladığı biliniyor. Ancak iklim değişikliği projeksiyonları, Türkiye’nin önümüzdeki yıllarda daha sık ve şiddetli sıcak dalgalarıyla karşılaşacağını gösteriyor. Bu durum, demiryolu altyapısının modernizasyonunu ve termal dayanıklılık testlerini zorunlu kılıyor. Ayrıca, yurt içi seyahatlerde demiryolunun payının artması hedefiyle, mevcut hatların iklim risklerine karşı güçlendirilmesi stratejik bir önem taşıyor.
