Yeni bir araştırmaya göre, otomobillerin giderek büyümesi –'araba yayılması' (carspreading) olarak adlandırılan bu eğilim– 2040 yılına kadar her yıl yaklaşık 2 bin 600 ek trafik ölümüne neden olabilir. Çalışma, 2000 yılından bu yana araçların her yıl ortalama 1,2 cm uzadığını, 0,5 cm yükseldiğini ve 0,5 cm genişlediğini ortaya koyuyor. Bu büyüme, özellikle yayalar, bisikletliler ve diğer savunmasız yol kullanıcıları için ölümcül riskleri artırırken, aynı zamanda karbon emisyonlarını da yükseltiyor. Araştırma, Avrupa'da en çok satan otomobillerin 2018'den bu yana ortalama 1 cm genişlediğini ve bu artışın park yerleri ile otoparkları da zorladığını belirtiyor.
Büyüyen araçlar, artan riskler
Transport & Environment (T&E) tarafından yapılan analize göre, araçların boyutlarındaki sürekli artış, çarpışma anında daha fazla kuvvet aktarımına neden oluyor. Özellikle SUV tipi araçlar, yayalar için ölüm riskini yüzde 30'a kadar artırabiliyor. Çalışma, mevcut eğilimin devam etmesi halinde 2040 yılında yılda 2 bin 600 kişinin daha hayatını kaybedeceğini öngörüyor. Bu rakam, Avrupa Birliği'nde halihazırda trafik kazalarında ölen 20 bin kişiye ek bir yük getirecek. Ayrıca, daha büyük araçlar daha fazla yakıt tüketiyor ve bu da emisyonların artmasına yol açıyor. Araştırma, 2000 yılından bu yana araç ağırlığındaki artışın, karbon emisyonlarını yüzde 10 oranında yükselttiğini gösteriyor.
BM ve Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, trafik kazaları her yıl 1,3 milyon kişinin ölümüne neden oluyor. Büyüyen araçlar, bu rakamı daha da yukarı çekme potansiyeli taşıyor. T&E, hükümetlere araç boyutlarına sınırlama getirilmesi ve daha sıkı emisyon standartları uygulanması çağrısında bulunuyor. Ayrıca, şehirlerin park alanlarını ve yollarını yeniden tasarlaması gerektiği vurgulanıyor.
Küresel boyut ve bölgesel farklılıklar
Araç boyutlarındaki artış sadece Avrupa'yla sınırlı değil. ABD'de de uzun süredir büyük pick-up ve SUV'lerin hakimiyeti sürüyor. Ancak Avrupa'da son yıllarda satılan her beş araçtan ikisi SUV tipi. Bu eğilim, Çin ve Hindistan gibi yükselen pazarlarda da kendini gösteriyor. Öte yandan, Japonya ve Güney Kore'de daha küçük ve verimli araçlar tercih ediliyor. Araştırmacılar, araç boyutlarındaki artışın hem güvenlik hem de çevre üzerinde olumsuz etkiler yarattığını, bu nedenle uluslararası düzenlemelerin şart olduğunu belirtiyor. Ayrıca, elektrikli araçlara geçişin de boyutları küçültebileceği, ancak mevcut eğilimin tersine döndürülmesi için politika müdahalesi gerektiği ifade ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de SUV ve büyük araçlara olan talep hızla artıyor. 2023'te her üç satılan araçtan biri SUV iken, bu oran 2024'te yüzde 40'ı aştı. Büyüyen araç filosu, Türkiye'nin zaten yüksek olan trafik kazası ölümlerini (yılda 5 binin üzerinde) artırabilir. Ayrıca, ithal araçlardaki kaynaklı emisyon artışı, Türkiye'nin iklim taahhütlerini zorlaştırabilir. Şehirlerde daralan park alanları ve artan yakıt tüketimi, hem ekonomik hem de çevresel maliyetleri yükseltiyor. Türkiye'nin, Avrupa Birliği ile uyumlu araç boyutlandırma standartlarını benimsemesi ve şehir içi ulaşımda toplu taşıma alternatiflerini güçlendirmesi, uzun vadede hayati önem taşıyor.
