İran'ın eski dini lideri Ali Hamenei, Şubat sonunda ABD ve İsrail'in ortak operasyonuyla hayatını kaybetmesinin ardından 9 Temmuz'da kuzeydoğudaki Meşhed kentinde toprağa verilecek. Yaklaşık 36 yıl süren liderliği boyunca Hamenei, İran İslam Cumhuriyeti'nin en önemli kararlarına imza attı. Ülkenin iç ve dış politikasında belirleyici rol oynayan Hamenei, devrim sonrası İran'ın şekillenmesinde etkili oldu.
Gelişmenin arka planı
Ali Hamenei, 1989 yılında Ruhullah Humeyni'nin ölümünden sonra İran'ın ikinci dini lideri olarak göreve başladı. Göreve geldiği dönemde İran, Irak'la sekiz yıl süren savaşın yorgunluğunu çekiyordu. Hamenei, savaş sonrası yeniden yapılanma sürecinde ülkenin istikrarını sağlamak için çaba gösterdi. Ancak onun liderliği, özellikle ABD ile yaşanan gerilimler ve nükleer program konusundaki anlaşmazlıklarla hatırlanıyor.
Hamenei döneminde İran, bölgesel güç olma yolunda önemli adımlar attı. Lübnan Hizbullahı, Suriye'deki müttefik güçler ve Yemen'deki Husiler gibi vekil güçler aracılığıyla Orta Doğu'da nüfuzunu genişletti. Aynı zamanda, ülke içinde muhalif sesleri bastırmak için de sert önlemler aldı. 2009 yılındaki Yeşil Hareket protestoları, Hamenei'nin yönetimi altında yaşanan en büyük iç krizlerden biriydi.
Bölgesel veya küresel boyut
Hamenei'nin liderliği, İran'ın uluslararası ilişkilerinde kırılma noktalarıyla şekillendi. 2015 yılında imzalanan nükleer anlaşma (JCPOA), ABD'nin tek taraflı olarak çekilmesiyle 2018'de fiilen çöktü. Bu durum, İran ekonomisini derinden etkiledi. Hamenei, anlaşmanın yeniden canlandırılması konusunda Batı'ya karşı sert bir tavır sergiledi. Ayrıca, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel vekil güçlere desteği, uluslararası toplumda tartışma yarattı.
Hamenei'nin ölümü, İran'da ve bölgede bir güç boşluğu yaratma potansiyeli taşıyor. Yerine geçecek liderin, mevcut dini liderin politikalarını sürdürüp sürdürmeyeceği merak ediliyor. İran'da cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin Hamenei'den sonra en güçlü aday olduğu konuşulsa da, bu karar nihai olarak Uzmanlar Meclisi tarafından verilecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki liderlik değişikliği, Türkiye için kritik bir dönüm noktası olabilir. İran'la komşu olan Türkiye, enerji alanında doğal gaz ve petrol ithalatında İran'a bağımlılığı nedeniyle ilişkilerin sürdürülebilirliğini önemsiyor. Ayrıca Suriye, Irak ve Kafkaslar'daki bölgesel krizlerde İran'la işbirliği yapmak zorunda olan Ankara, yeni liderin politikalarına göre pozisyon alacak. Öte yandan, İran'da yaşanabilecek istikrarsızlık, Türkiye'ye yönelik yeni bir mülteci akışını tetikleyebilir. Bu nedenle Türkiye, İran'daki gelişmeleri yakından takip ederek diplomatik kanallarını açık tutmayı hedefliyor.
