ABD’de milyonlarca aile, yaşlı ebeveynlerine veya engelli yakınlarına bakarken kendi emeklilik birikimlerinden ciddi fedakarlıklar yapmak zorunda kalıyor. Yapılan araştırmalar, ücretsiz aile bakımı nedeniyle bakıcıların ayda ortalama 1.000 dolar gelir kaybı yaşadığını ve emeklilik tasarruflarında büyük açıklar oluştuğunu ortaya koyuyor. ABD Kongresi’nde haftalardır tartışılan yeni bir yasa teklifi, bu bakıcılara vergi indirimleri ve esnek tasarruf hesapları sunarak kayıplarını telafi etmeyi amaçlıyor.
Bakım emeğinin görünmeyen maliyeti
Aile bakımı, çoğu zaman bir işiniz olsa bile yapmanız gereken bir sorumluluk. Ancak bu durum, işten ayrılma, çalışma saatlerini azaltma veya terfi fırsatlarını kaçırma gibi sonuçlara yol açarak kişinin kariyer gelişimini ve emeklilik birikimini olumsuz etkiliyor. ABD’de 53 milyondan fazla kişi düzenli olarak ücretsiz aile bakımı sağlıyor. Bu kişilerin yüzde 60’ı aynı zamanda tam zamanlı çalışıyor. Yapılan hesaplamalar, 50 yaş üstü bir bakıcının kariyeri boyunca kaybettiği emeklilik gelirinin ortalama 300 bin doları bulduğunu gösteriyor.
Yeni yasa teklifi, “Aile Bakımı Emeklilik Koruma Yasası” olarak adlandırılıyor. Bu yasa kapsamında, bakıcılara yılda 5 bin dolara kadar vergiden muaf bir tasarruf hesabı açma hakkı tanınıyor. Bu hesaba yapılan katkılar, işverenler tarafından da eşleştirilebiliyor. Ayrıca bakıcılar, işten ayrılmaları durumunda bu birikimleri cezasız çekebiliyor. Teklif, iki partili bir destekle hazırlanmış durumda ve önümüzdeki ay komisyonda oylanması bekleniyor.
Küresel bir sorun: Yaşlanan nüfus ve artan bakım yükü
ABD’deki bu gelişme, aslında küresel bir eğilimin parçası. Dünya nüfusu hızla yaşlanıyor; 2050’ye kadar 65 yaş üstü nüfusun 1,5 milyara ulaşması bekleniyor. Bu durum, aile bakımının ekonomik ve sosyal etkilerini daha da belirgin hale getiriyor. Avrupa Birliği ülkelerinde benzer düzenlemeler uzun süredir tartışılıyor; Almanya’da bakım sigortası sistemi, çalışanların kısmi izin kullanmasına olanak tanıyor. Japonya ise 2000 yılından bu yana uzun süreli bakım sigortası modelini uyguluyor. Ancak ABD’nin tercih ettiği özel tasarruf hesabı modeli, kamu harcamalarını artırmadan bireysel çözüm sunması açısından dikkat çekiyor.
Uzmanlar, bu tür düzenlemelerin yalnızca bakıcıların değil, aynı zamanda ülke ekonomilerinin de sürdürülebilirliği için kritik olduğunu vurguluyor. Çünkü bakım yükü nedeniyle iş gücünden kopan kişilerin sayısı arttıkça, emeklilik sistemleri üzerindeki baskı da büyüyor. Ayrıca bakıcıların yaşadığı gelir kaybı, vergi gelirlerini azaltarak devlet bütçelerine ikincil bir yük getirebiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye’de de aile bakımı büyük ölçüde kadınların sırtında olan görünmez bir emek türüdür. Verilere göre engelli veya yaşlı yakınına bakan her 10 kişiden 8’i kadındır. Bu kadınların önemli bir kısmı iş gücüne katılamamakta veya yarı zamanlı çalışmaktadır. ABD’deki model, özel tasarruf hesapları yoluyla bireysel teşvikler sunarak kamu maliyesini zorlamamaktadır. Türkiye’de ise mevcut sistem daha çok kamu destekli bakım hizmetlerine dayanıyor. Türkiye’nin hızla yaşlanan nüfusu (2050’ye kadar 65 yaş üstü oranı yüzde 17’ye ulaşması bekleniyor) ve kısıtlı kamu kaynakları düşünüldüğünde, ABD modeline benzer esnek tasarruf araçları ve vergi indirimleri, bakım emeğini görünür kılmak ve kadın istihdamını desteklemek açısından değerlendirilebilir bir alternatiftir. Ancak bu tür bir sistemin Türkiye’ye uyarlanması için güçlü bir kayıt sistemi ve işveren teşvikleri gerekecektir.
