İngiltere'de ağır engelli bireylerin bakım evleri ve hastanelerde istismara karşı korunmasını sağlayan 'hayati' yasal güvenceler, Yüksek Mahkeme'nin geçtiğimiz hafta aldığı bir kararla büyük ölçüde ortadan kalktı. Kampanya yürüten gruplar, kararın engelli hakları alanında bir nesildeki en büyük altüst oluş olduğunu ve 'gerici bir yasal standart' getirdiğini belirterek, bunun ağır engelli bireyleri ciddi risk altına soktuğu uyarısında bulundu.
Kararın ayrıntıları ve kaldırılan güvenceler
Yüksek Mahkeme, Özgürlükten Yoksun Bırakma Güvenceleri (Deprivation of Liberty Safeguards - DoLS) kapsamındaki bir dizi korumayı geçersiz kılan kararında, 'yapıcı özgürlükten yoksun bırakma' (constructive deprivation of liberty) kavramını daralttı. Bu kavram, daha önce bir kişinin bakım verenler tarafından rızası dışında alıkonulması veya hareket özgürlüğünün kısıtlanması durumlarında devreye giriyordu. Kararla birlikte, artık birçok ağır engelli bireyin bakım ortamında kaldığı süre boyunca mahkeme onayı olmaksızın alıkonulması mümkün hale geldi. Uzmanlar, bu durumun özellikle iletişim kuramayan veya karar verme yetisi olmayan bireyleri istismara açık hale getirdiğini vurguluyor. Engelli hakları örgütleri, kararın 'Pandora'nın kutusunu açtığını' ve binlerce savunmasız kişinin yasal korumadan mahrum kalabileceğini belirtiyor. Hükümet ise konuyla ilgili yeni bir yasal düzenleme yapılana kadar geçici önlemler alacağını açıkladı.
Küresel ve bölgesel yansımalar
İngiltere'deki bu yargı kararı, uluslararası engelli hakları camiasında da yankı buldu. Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Komitesi, kararın Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi'ne (UNCRPD) aykırı olabileceği uyarısında bulundu. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına da atıfta bulunan uzmanlar, kararın diğer ülkelerdeki benzer davalar için emsal teşkil edebileceğinden endişe ediyor. Özellikle AB ülkeleri ve İngiltere ile ortak hukuk sistemini paylaşan ülkelerde, bu kararın referans alınarak benzer düzenlemelerin yapılması riski bulunuyor. Engelli hakları savunucuları, kararın küresel çapta bir geri adım olduğunu ve 'özgürlükten yoksun bırakma' kavramının uluslararası hukukta zayıflatılmasına yol açabileceğini ifade ediyor. Diğer yandan, bazı muhafazakar düşünce kuruluşları kararı 'aşırı düzenleme karşıtı' bir adım olarak savunurken, bu görüş engelli hakları örgütleri tarafından sert bir dille eleştiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'deki engelli hakları mevzuatı ve uygulamaları açısından önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye, Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi'ne taraftır ve iç hukukunda engelli bireylerin özgürlüklerinin korunmasına ilişkin düzenlemeler bulunmaktadır. Ancak, İngiltere'deki bu karar, yargısal yorumların engelli haklarını ne kadar kırılgan hale getirebileceğini göstermesi bakımından dikkatle incelenmelidir. Türkiye'de özellikle bakım evleri ve rehabilitasyon merkezlerinde kalan ağır engelli bireylerin durumu, benzer istismar risklerini barındırmaktadır. Bu nedenle, Türk yargı organlarının uluslararası hukuk standartlarını dikkate alarak engelli bireylerin özgürlüklerini koruyucu içtihat geliştirmesi hayati önem taşımaktadır. Ayrıca, konuyla ilgili sivil toplum kuruluşlarının izleme ve savunuculuk faaliyetleri desteklenmelidir.
