Afrika ülkeleri, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) daimi sandalye ve veto hakkı taleplerini 81. Genel Kurul'da (UNGA81) bir kez daha gündeme getirdi. Ancak kıtanın yıllardır süren reform çabaları, uluslararası sistemin güç dengeleri ve büyük devletlerin statükoyu koruma isteği nedeniyle hâlâ çözümsüz. Afrika'nın talebi, 2005'teki Ezulwini Konsensüsü'ne dayanıyor: en az iki daimi üye ve beş geçici üye ile veto hakkı. Fakat BM Şartı'nın değiştirilmesi için 193 üye ülkenin üçte ikisinin onayı ve tüm daimi üyelerin (P5) vetosunu aşmak gerekiyor. Bu da süreci fiilen kilitliyor.
Reformun Arka Planı ve Afrika'nın Talepleri
BM Güvenlik Konseyi, 1945'ten bu yana sadece beş daimi üye (ABD, Rusya, Çin, Fransa, Birleşik Krallık) ve 10 geçici üyeden oluşuyor. Afrika kıtası, 54 ülkeyle BM üyelerinin yaklaşık %28'ini oluşturmasına rağmen daimi temsil hakkına sahip değil. Bu durum, özellikle 1990'lardan itibaren Afrika'nın siyasi ve ekonomik ağırlığının artmasıyla daha fazla sorgulanır hale geldi. 2005'te Afrika Birliği, Ezulwini Konsensüsü'nü kabul ederek iki daimi sandalye ve veto hakkı talep etti. Ayrıca, konseyin genişletilmesi ve çalışma yöntemlerinin şeffaflaştırılması da öneriler arasında.
Ancak bugüne kadar somut bir adım atılamadı. 2005'teki Dünya Zirvesi'nde reform çağrıları yapıldıysa da P5'in direnci aşılamadı. 2009'da başlatılan Hükümetlerarası Müzakereler (IGN) süreci, farklı görüşleri uzlaştırmakta yetersiz kaldı. Afrika grubu, daimi sandalye sayısının artırılmasını ve veto hakkının yeni üyelere de verilmesini isterken, bazı ülkeler veto hakkının kaldırılmasını veya sınırlandırılmasını savunuyor. Bu bölünmüşlük, ortak bir metin oluşturulmasını zorlaştırıyor.
Küresel Güç Dengeleri ve Reformun Önündeki Engeller
BMGK reformu, sadece Afrika'nın değil, aynı zamanda Japonya, Almanya, Hindistan ve Brezilya gibi ülkelerin de gündeminde. Bu ülkeler, G4 grubu altında daimi üyelik talep ediyor. Ancak İtalya, Pakistan, Meksika ve Güney Kore gibi ülkelerin oluşturduğu "Birlik İçin Konsensüs" grubu, yeni daimi üyelerin eklenmesine karşı çıkıyor. Bu rekabet, reform sürecini daha da karmaşık hale getiriyor.
P5 ülkelerinin tutumu ise belirleyici. ABD, Japonya ve Hindistan gibi müttefiklerinin daimi üyeliğini desteklese de veto hakkının genişletilmesine sıcak bakmıyor. Rusya ve Çin, mevcut düzende kendi çıkarlarını koruyor ve reforma mesafeli duruyor. Fransa ve Birleşik Krallık ise Afrika'nın talebine sempatiyle yaklaşsa da somut adım atmaktan kaçınıyor. 2023'te ABD, Afrika ülkelerine daimi sandalye verilmesini destekleyeceğini açıkladı ancak veto hakkı konusunda net bir taahhütte bulunmadı.
Öte yandan, BM Genel Sekreteri António Guterres, reform çağrılarını destekliyor ve "Gelecek Zirvesi" gibi platformlarda konuyu gündeme getiriyor. Ancak üye ülkeler arasındaki derin görüş ayrılıkları, somut bir sonuç alınmasını engelliyor. Afrika'nın sabrı taşmak üzere: 2024'te Afrika Birliği, reform gerçekleşmezse BM'den çekilme tehdidinde bulundu. Bu tehdit, kıtanın kararlılığını gösteriyor ancak gerçekleşmesi zor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
BM Güvenlik Konseyi reformu, Türkiye'nin de uzun süredir savunduğu bir konu. Türkiye, "Dünya Beşten Büyüktür" söylemiyle daimi üyelerin veto hakkının kaldırılmasını ve konseyin genişletilmesini öneriyor. Afrika'nın talepleri, Türkiye'nin pozisyonuyla örtüşüyor; zira her iki taraf da mevcut sistemin adaletsiz olduğunu vurguluyor. Türkiye, Afrika ülkeleriyle işbirliği yaparak reform sürecine katkı sağlayabilir. Ayrıca, Afrika'da artan Çin ve Rusya etkisi karşısında Türkiye'nin dengeleyici bir rol üstlenmesi, hem bölgesel hem de küresel düzeyde Ankara'nın etkinliğini artırabilir. Reform gerçekleşirse, Türkiye'nin BM içindeki konumu da güçlenebilir.
