Afrika ülkeleri, yıllardır yabancı şirketlerin kontrolünde olan altın madenciliğinde daha fazla söz sahibi olmak için adımlar atıyor. Ancak kıtanın en değerli ihraç ürünlerinden birinin gelirlerinin büyük bölümü, rafineri ve finans merkezleri aracılığıyla yurt dışına çıkmaya devam ediyor. Birleşmiş Milletler ve STK raporları, altın ticaretinin sadece yüzde 20'sinin Afrika kıtasında kaldığını gösteriyor. Kalanı İsviçre, BAE ve Çin gibi ülkelerde işleniyor ve kâr ediliyor.
Afrika'nın altın mücadelesi: Yerel kalkınma mı, yabancı kârı mı?
Gana, Güney Afrika, Tanzanya ve Mali gibi ülkeler, altın madenlerinin yüzde 60-70'inin yabancı şirketlere ait olduğu bir yapıyla mücadele ediyor. Bu şirketler arasında Kanada merkezli Barrick Gold, ABD merkezli Newmont ve Güney Afrika merkezli AngloGold Ashanti başı çekiyor. 2020'lerin başından itibaren birçok Afrika hükümeti, madencilik yasalarını değiştirerek devlet payını artırmaya ve yerlileştirmeye çalıştı.
Örneğin Mali, 2023'te yeni bir madencilik kanunu çıkararak devletin her maden projesinde yüzde 10'a kadar bedelsiz hisse almasını ve özel sektörden ek hisse satın alma hakkını getirdi. Gana ise altın ihracatından alınan vergiyi yüzde 1'den yüzde 3'e çıkardı. Ancak yabancı şirketlerin baskısı ve uluslararası tahkim tehditleri bu girişimleri yavaşlatıyor.
Küresel zincir: Rafineriler ve vergi cennetleri
Afrika altınının yaklaşık yüzde 70'i İsviçre'de eritiliyor. Dünyanın en büyük dört altın rafinerisi İsviçre'de bulunuyor: Valcambi, PAMP, Metalor ve Argor-Heraeus. Bu rafineriler, Afrika'nın ham altınını alıp işledikten sonra Londra, Dubai ve New York'taki borsalara satıyor. İsviçre, düşük vergileri ve şeffaflık eksikliği nedeniyle altın ticaretinin en önemli merkezi durumunda.
Birleşik Arap Emirlikleri de son yıllarda önemli bir rafinaj merkezi haline geldi. Özellikle Doğu Afrika'dan (Etiyopya, Sudan, Uganda) kaçak yollarla çıkarılan altının büyük kısmı Dubai üzerinden dünya piyasalarına sürülüyor. OECD ve Afrika Birliği raporları, bölgede yılda 5 milyar doların üzerinde altın kaçakçılığı yapıldığını tahmin ediyor.
Çin ise Afrika'daki en büyük altın alıcılarından biri olarak öne çıkıyor. Çin merkezli şirketler, Gana, Gine ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki madenlerde doğrudan yatırım yapıyor. Çin, aynı zamanda Afrika'dan ithal ettiği altının bir kısmını Hong Kong üzerinden dünya piyasalarına sürüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afrika'da altın madenciliğine ilgi duyan ülkeler arasında yer alıyor. Özellikle Somali, Sudan ve Etiyopya'da Türk şirketleri arama ve işletme ruhsatları aldı. Türkiye'de altın talebi ithalatla karşılanırken, Afrika'daki yatırımlar hem hammadde kaynağı çeşitlendirmesi hem de dış politika hedefleri açısından önem taşıyor. Kıtanın altın gelirlerini yerlileştirme çabaları, Türkiye'nin yerel ortaklıklar kurarak bu ülkelerle ilişkilerini derinleştirmesi için bir fırsat olabilir. Ayrıca Türkiye, İsviçre ve BAE'ye alternatif bir rafinaj merkezi olma potansiyeli taşıyor. Ancak yabancı şirketlerin baskısı ve kaçakçılık sorunları, bu alandaki iş birliğini zorlaştırabilir.
