Afrika kıtasında, sivil toplum örgütleri tarafından 'gerici ve tehlikeli' olarak nitelendirilen bir bölgesel sözleşme, bu hafta bir adım daha hayata geçirildi. 'Afrika Aile Değerleri Sözleşmesi' olarak bilinen taslak metin, cinsel sağlık ve üreme sağlığı ile ilgili hakları 'Afrika ailesi için varoluşsal bir tehdit' olarak tanımlıyor. Hükümetler arası müzakerelerin ardından kabul edilmesi beklenen sözleşme, halihazırda geçerli olan uluslararası insan hakları sözleşmelerine aykırı hükümler içeriyor. Afrika Birliği (AfB) üyesi ülkelerin çoğu, sözleşmeyi imzalamaya hazırlanırken, kadın hakları ve LGBTİ+ örgütleri metnin geri çekilmesi için kampanya yürütüyor.
Gelişmenin Arka Planı: Geleneksel Değerler mi, İnsan Hakları İhlali mi?
Taslak sözleşme, 'aile' kavramını yalnızca evli bir erkek ve bir kadından oluşan bir birliktelik olarak tanımlıyor ve eşcinsel çiftleri veya tek ebeveynli aileleri dışlıyor. Metinde, 'ebeveynlerin çocuklarının cinsel eğitimini denetleme hakkı' vurgulanırken, uluslararası kabul görmüş cinsel sağlık bilgilerine erişim kısıtlanıyor. Ayrıca, kürtaj hakkı ve cinsel yönelim temelli ayrımcılık yasağı gibi konular açıkça reddediliyor. Sözleşme, Afrika kıtasındaki muhafazakar hükümetlerin, Batılı değerler olarak gördükleri insan hakları normlarına karşı bir direnç olarak sunuluyor.
İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) ve Uluslararası Af Örgütü gibi kuruluşlar, sözleşmeyi 'Afrika ülkelerinin uluslararası hukuktan kaynaklanan yükümlülüklerini aşındıran bir belge' olarak nitelendirdi. HRW'nin Afrika direktörü, 'Bu sözleşme, kadınların ve LGBTİ+ bireylerin haklarını hedef alıyor ve Afrika'daki insan hakları savunucuları için ciddi bir tehdit oluşturuyor' dedi. Sözleşme taslağının, Afrika Birliği'nin 2022'de kabul ettiği 'Afrika Kıta Serbest Ticaret Bölgesi' gibi ilerici girişimleriyle çeliştiği de belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Afrika'da Yükselen Muhafazakarlık ve Uluslararası Tepkiler
Sözleşme, Afrika kıtasında son yıllarda yükselen muhafazakar ve dini grupların etkisini yansıtıyor. Özellikle Uganda, Nijerya ve Kenya gibi ülkelerde, LGBTİ+ karşıtı yasaların güçlenmesi ve kadın haklarına yönelik kısıtlamalar dikkat çekiyor. Uganda'nın 2023'te kabul ettiği eşcinsellik karşıtı yasa, Batılı ülkeler tarafından kınanmış ve bazı yaptırımlarla karşılaşmıştı. Benzer şekilde, Nijerya'da 2022'de evlilik içi tecavüzü suç sayan yasa tasarısı, dini grupların baskısıyla geri çekilmişti.
Uluslararası toplumda sözleşmeye tepkiler büyüyor. Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi, Afrika ülkelerini uluslararası taahhütlerine bağlı kalmaya çağırdı. AB Dış İlişkiler Servisi'nden yapılan açıklamada, 'Cinsel sağlık ve üreme hakları, temel insan haklarıdır ve hiçbir bölgesel sözleşme bu hakları kısıtlayamaz' denildi. Öte yandan, Çin ve Rusya gibi ülkelerin, uluslararası normlara meydan okuma bağlamında bu tür girişimleri destekleyebileceği yorumları yapılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afrika Birliği ile gelişen diplomatik ve ekonomik ilişkileri çerçevesinde bu sözleşmeyi yakından takip etmelidir. Ankara, son yıllarda Afrika kıtasında nüfuzunu artırırken, insan hakları konusundaki pozisyonunu netleştirmek durumundadır. Sözleşme, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle (örneğin, CEDAW) çelişmektedir. Ayrıca, kıtadaki muhafazakar dalga, Türkiye'nin daha ilerici sosyal politikalarla farklılaşmasını zorlaştırabilir. Bu gelişme, Türk dış politikasının Afrika'da insan hakları ve kadın hakları alanındaki söylem ve eylemleri arasında bir tutarlılık testi niteliği taşımaktadır. Kıtadaki diğer aktörlerin (Körfez ülkeleri, Çin) bu sözleşmeyi desteklemesi, Türkiye'nin bölgesel ittifaklarını da etkileyebilir.
