ABD güçleri, İran'a yönelik hava saldırılarını art arda dokuzuncu gününde sürdürürken, çatışmalarda ölen Amerikan askeri sayısı üçe yükseldi. Pentagon, ismi açıklanmayan bir askerin daha hayatını kaybettiğini doğrularken, Hürmüz Boğazı'ndan geçiş yapan ticari gemilere yönelik tehditlerin arttığı bildiriliyor. Saldırılar, İran'ın nükleer programı ve bölgesel milis gruplarına verdiği desteğe karşılık olarak başlatılmıştı. ABD Merkez Komutanlığı, operasyonların İran'ın askeri altyapısını hedef aldığını ancak sivil kayıpları en aza indirmek için azami hassasiyet gösterildiğini açıkladı. Öte yandan, Tahran yönetimi misilleme tehdidini yineleyerek ABD'nin bölgedeki üslerine ve müttefiklerine saldırabileceği uyarısında bulundu.
Çatışmaların arka planı ve seyri
ABD'nin İran'a yönelik hava harekâtı, 12 Temmuz'da İran destekli milislerin Irak'taki ABD üssüne düzenlediği ve iki Amerikan askerinin ölümüne yol açan insansız hava aracı saldırısının ardından başladı. Başkan Joe Biden, misilleme olarak İran'ın nükleer tesisleri, balistik füze depoları ve deniz kuvvetlerine ait hedefleri vurma talimatı verdi. Operasyon kapsamında şu ana kadar 200'den fazla hedefin imha edildiği, İran'ın savunma sanayisinin önemli ölçüde zayıflatıldığı belirtiliyor. İran ise saldırılara, Basra Körfezi'ndeki ABD savaş gemilerine karşı kıyıdan karaya füzeler ve hızlı botlarla yanıt vermeye çalışıyor. Beşinci Filo'ya bağlı USS Dwight D. Eisenhower uçak gemisi grubu, bölgeye takviye olarak gönderildi. Çatışmalar, 2019'daki Hürmüz Boğazı krizinden bu yana en ciddi askeri karşılaşma olarak değerlendiriliyor.
Uzmanlar, ABD'nin hava üstünlüğüne rağmen İran'ın asimetrik savaş taktikleriyle dengeleri değiştirebileceğine dikkat çekiyor. İran Devrim Muhafızları, İsrail ve Suudi Arabistan'a ait petrol tesislerine siber saldırılar düzenlenebileceği sinyalini verdi. Ayrıca Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'de ticari gemilere yönelik saldırılarını yoğunlaştırması bekleniyor. Bu durum, küresel enerji arzında ciddi kesintilere yol açabilir. Brent petrol fiyatları, çatışmaların başlamasından bu yana varil başına 12 dolar artarak 95 doların üzerine çıktı. Analistler, fiyatların 100 doları aşması halinde dünya ekonomisinde resesyon riskinin belirginleşeceği uyarısında bulunuyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemi trafiği, İran'ın deniz mayınları döşediği yönündeki istihbarat raporları nedeniyle yüzde 30 oranında azaldı. Küresel petrol arzının yaklaşık beşte biri bu boğazdan geçiyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, alternatif boru hatları üzerinden ihracatı artırsa da, sigorta primlerindeki yükseliş nakliye maliyetlerini katlayarak artırdı. ABD, bölgeye ek donanma unsurları sevk ederken, İngiltere ve Fransa da refakat gemileri göndermeye hazırlanıyor. NATO, ittifakın 5. maddesini işletmeye gerek olmadığını ancak üyelerin bireysel olarak ABD'ye destek verebileceğini duyurdu. Rusya ve Çin, çatışmaların derhal durdurulması çağrısı yaparken, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi acil toplantı kararı aldı. İran'ın nükleer programının akıbeti, taraflar arasında yeni bir müzakere sürecini tetikleyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran çatışması, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrarını doğrudan etkiliyor. Türkiye, doğalgaz ve petrol ithalatının önemli bir kısmını İran ve Irak üzerinden yaparken, Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlik alternatif hatların kullanımını zorunlu kılıyor. Ayrıca, Irak ve Suriye'deki İran destekli grupların olası misillemeleri, Türkiye'nin sınır güvenliğini tehdit edebilir. Türkiye, hem NATO müttefiki ABD ile hem de komşusu İran ile dengeli bir diplomasi yürütmek zorunda. Çatışmaların uzaması halinde, Türkiye'nin enerji maliyetleri artacak ve terörle mücadele operasyonları olumsuz etkilenebilir. Ankara, tansiyonun düşürülmesi için arabuluculuk girişimlerini hızlandırmalıdır.
