ABD Yüksek Mahkemesi, 14 Eylül 2024 tarihinde verdiği tarihi bir kararla, ülkede doğan herkesin vatandaşlık hakkını düzenleyen "jus soli" (toprak hakkı) ilkesini anayasal güvence altına aldı. Mahkeme, 14. Ek Madde'nin bu ilkeyi açıkça tanımladığına hükmederek, Başkan Donald Trump yönetiminin söz konusu hakkı daraltma girişimlerine karşı önemli bir zafer kazandı. Karar, 6'ya 3 oyçokluğuyla alınırken, Başyargıç John Roberts ve muhafazakar yargıç Amy Coney Barrett'ın üç liberal meslektaşlarıyla aynı safta yer alması dikkat çekti.
Kararın arka planı ve hukuki dayanağı
ABD İç Savaşı sonrasında 1868'de kabul edilen 14. Ek Madde'nin ilk fıkrası, "Amerika Birleşik Devletleri'nde doğan veya vatandaşlığa kabul edilen ve yargı yetkisine tabi olan herkes, Birleşik Devletler'in ve yaşadığı eyaletin vatandaşıdır" hükmünü içermektedir. Bu düzenleme, köleliğin kaldırılmasının ardından eski kölelerin ve onların çocuklarının vatandaşlık statüsünü netleştirmek amacıyla getirilmişti. Yıllar içinde Yüksek Mahkeme, bu hükmün ülkede doğan herkese vatandaşlık tanıdığı yönünde içtihat oluşturdu.
Ancak Trump yönetimi, özellikle belgesiz göçmenlerin çocuklarının vatandaşlık hakkından yararlanmasını engellemek için yürütme emri çıkarmıştı. Beyaz Saray, "yanlış yorumlanan" 14. Ek Madde'nin yeniden yorumlanması gerektiğini savunuyordu. Mahkemenin bugünkü kararı ise bu girişimi boşa çıkardı. Başyargıç Roberts, çoğunluk görüşünde, "14. Ek Madde'nin lafzı ve tarihi, jus soli ilkesinin anayasal bir hak olduğunu tereddüde yer bırakmayacak şekilde ortaya koymaktadır. Kongre'nin aksine bir yasa çıkarması halinde dahi bu hüküm değiştirilemez" ifadelerini kullandı.
Kararın muhalifleri arasında yer alan Yargıç Clarence Thomas ise, maddenin "yargı yetkisine tabi olma" şartının göz ardı edildiğini öne sürerek, "belgesiz göçmenlerin çocuklarının ülkeye tam bağlılık göstermediği" için vatandaşlık alamaması gerektiğini savundu. Ancak çoğunluk, bu görüşü reddetti.
Küresel boyut ve bölgesel yansımalar
ABD, dünyada doğumla vatandaşlık hakkı tanıyan 30'dan fazla ülkeden biri. Bu ülkeler arasında Kanada, Meksika, Brezilya ve Arjantin gibi büyük Amerika ülkeleri bulunuyor. Avrupa'da ise sadece İrlanda bu ilkeyi uyguluyor. Karar, özellikle yoğun göç alan diğer ülkelerdeki benzer tartışmaları da etkileyebilir. Örneğin, Almanya'da son yıllarda doğumla vatandaşlık hakkını sınırlama yönünde tartışmalar yaşanırken, ABD kararı uluslararası hukukta emsal teşkil edebilir.
Trump yönetiminin bu konudaki tutumu, seçim öncesi dönemde göçmen karşıtı söylemlerini sertleştirmesinin bir parçasıydı. Mahkemenin kararı, göçmen toplulukları arasında büyük bir rahatlama yaratırken, Cumhuriyetçi Parti'de hayal kırıklığına yol açtı. Konuyla ilgili bir açıklama yapan Beyaz Saray Sözcüsü, kararın "Amerikan halkının iradesine aykırı" olduğunu belirterek, Kongre'nin konuyu yeniden düzenlemesi gerektiğini söyledi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD Yüksek Mahkemesi'nin bu kararı, Türk vatandaşları açısından doğrudan bir etki yaratmasa da, uluslararası göç hukuku bağlamında önemli bir emsal teşkil ediyor. Türkiye, 2014'te çıkardığı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile sığınmacıların çocuklarına vatandaşlık verme konusunda esnek bir politika izliyor. Ancak ABD'deki bu tartışma, Avrupa Birliği'nde de benzer hukuki süreçleri tetikleyebilir. Özellikle Türkiye'nin AB ile yürüttüğü vize serbestisi ve geri kabul anlaşmaları kapsamında, vatandaşlık politikalarındaki gelişmeler takip edilmelidir. Ayrıca, Türkiye'de doğan yabancı çocukların vatandaşlık talepleri, benzer bir anayasal yorum gerektirebilir.
