ABD Yüksek Mahkemesi, son yıllarda aldığı tartışmalı kararlarla kurumsal meşruiyetini hızla yitirirken, uzmanlar mahkemenin bağımsızlığını ve dengeleri yeniden tesis edecek üç kritik değişiklik öneriyor. Bu değişiklikler, mahkemenin aşırı sağcı çoğunluğunun zararlı bir siyasi gündemi ilerletmek için kullandığı yetkileri sınırlamayı ve yargıyı siyasi müdahalelerden arındırmayı hedefliyor.
Ömür boyu atamanın sorunları
Yüksek Mahkeme'nin en büyük sorunlarından biri, yargıçların ömür boyu görev yapması. Bu durum, yargıçların siyasi eğilimlerinin onlarca yıl boyunca mahkemenin yönünü belirlemesine yol açıyor. Örneğin, eski Başkan Donald Trump'ın atadığı üç yargıç, mahkemede 6-3'lük muhafazakâr çoğunluk oluşturdu. Bu çoğunluk, kürtaj hakkını sona erdiren Dobbs kararı, silah taşıma hakkını genişleten NYSRPA v. Bruen kararı ve çevre düzenlemelerini sınırlayan West Virginia v. EPA kararı gibi tartışmalı kararlara imza attı. Uzmanlar, ömür boyu atama sisteminin yargıçları kamuoyu denetiminden ve hesap verebilirlikten uzaklaştırdığını vurguluyor.
Önerilen ilk değişiklik, yargıçlar için 18 yıllık bir görev süresi sınırlaması getirilmesi. Bu düzenleme, her başkanlık döneminde iki yargıç atanmasına olanak tanıyarak mahkemenin siyasi dengelerini düzenli aralıklarla yenileyecek. Halihazırda birçok eyalet yüksek mahkemesinde benzer süre sınırlamaları bulunuyor. Kongre, bu değişikliği yasalarla hayata geçirebilir; ancak anayasal bir değişiklik gerekip gerekmediği tartışmalı.
Etik kurallar ve yaptırımlar
Mahkemenin bağımsızlığını zedeleyen bir diğer faktör, yargıçların bağlayıcı etik kurallara tabi olmaması. Diğer federal yargıçlar için geçerli olan etik kuralları, Yüksek Mahkeme yargıçları için sadece tavsiye niteliğinde. Bu boşluk, yargıçların hediye kabul etmesi, konferanslara katılması ve hatta dava taraflarıyla özel görüşmeler yapması gibi çıkar çatışmasına yol açan durumları mümkün kılıyor.
İkinci değişiklik, yargıçlar için bağlayıcı bir etik kuralları sisteminin oluşturulması. Bu kurallar, diğer federal yargıçlarla aynı standartları içermeli ve ihlaller için bağımsız bir soruşturma mekanizması oluşturulmalı. Ayrıca, yargıçların mali açıklamaları kamuoyuna şeffaf bir şekilde sunulmalı. 2023 yılında ProPublica'nın ortaya çıkardığı haberler, Yargıç Clarence Thomas'ın milyarder bir hayırseverden kabul ettiği hediyeleri bildirmediğini gösterdi. Bu tür skandallar, mahkemenin güvenilirliğine büyük darbe vurdu.
Mahkeme üye sayısının artırılması
Üçüncü ve en tartışmalı öneri, mahkeme üye sayısının 9'dan 13'e çıkarılması. Bu fikir, mahkemenin siyasi dengesini değiştirmek ve aşırı sağcı çoğunluğu dengelemek için ilerici kesimler tarafından uzun süredir savunuluyor. Ancak eleştirmenler, bu adımın mahkemeyi daha da siyasileştireceğini ve "mahkeme doldurma" olarak algılanacağını belirtiyor.
Bununla birlikte, tarihsel olarak mahkemenin üye sayısı değişkenlik gösterdi. İlk kurulduğunda 6 yargıç bulunurken, 19. yüzyıl boyunca sayı 10'a kadar çıktı ve 1869'da 9 olarak sabitlendi. Bu nedenle, sayının artırılması anayasal bir değişiklik gerektirmiyor; Kongre'nin çıkaracağı bir yasayla mümkün. Ancak mevcut siyasi kutuplaşma nedeniyle böyle bir adımın Kongre'den geçmesi zor görünüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD Yüksek Mahkemesi'ndeki reform tartışmaları, sadece Amerikan siyasetini değil, tüm dünyayı etkiliyor. Mahkeme, iklim değişikliği, göç, sağlık hizmetleri ve teknoloji düzenlemeleri gibi küresel öneme sahip konularda kararlar alıyor. Örneğin, mahkemenin çevre düzenlemelerini sınırlayan kararları, Paris İklim Anlaşması hedeflerini baltalayabilir. Benzer şekilde, göçmenlik politikalarına ilişkin kararlar, dünya genelinde mülteci krizlerini etkileyebilir.
Avrupa ve diğer demokrasiler, ABD'deki yargı bağımsızlığına yönelik tehditleri yakından izliyor. Birçok ülkede anayasa mahkemeleri benzer baskılarla karşı karşıya. Örneğin, Polonya ve Macaristan'da iktidar partileri yargıyı siyasileştirmekle suçlanıyor. ABD'nin bu alandaki reformları, dünya genelinde hukukun üstünlüğü mücadelesine örnek oluşturabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD Yüksek Mahkemesi'ndeki reform tartışmaları, Türkiye için öncelikle demokratik kurumların bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü açısından sembolik bir önem taşıyor. Türkiye'de de yargı bağımsızlığına yönelik benzer endişeler dile getiriliyor. ABD'nin atacağı adımlar, uluslararası alanda yargı reformları için bir referans noktası olabilir. Ayrıca, mahkemenin kararlarının küresel etkileri nedeniyle, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren konularda (örneğin, F-16 satışı veya terör örgütleri listeleri) alınacak kararlar olumlu veya olumsuz sonuçlar doğurabilir. Türkiye, bu gelişmeleri dikkatle izlemeli ve kendi hukuk sisteminin güçlendirilmesi için örnek almalıdır.
