ABD'nin Rhode Island eyaletinde bulunan Woonsocket kentinde yaşayan 45 bin kişi, yalnızca tek bir süpermarkete bağımlı durumda. Şehirdeki bu tek market, sakinlerin temel gıda ihtiyaçlarını karşılamak zorunda. Ancak eyalet yönetimi, büyük market zincirlerinin rekabeti engelleyici sözleşme maddelerini yasaklayan yeni bir yasayı hayata geçirerek bu duruma müdahale etmeye hazırlanıyor. Rhode Island, bu tür anti-rekabetçi maddeleri yasaklayan ikinci eyalet oldu.
Woonsocket'in Market Sorunu ve Yeni Yasanın Arka Planı
Woonsocket, Rhode Island'ın kuzeyinde, Massachusetts sınırına yakın küçük bir sanayi kenti. Bir zamanlar dokuma fabrikalarıyla ünlü olan kent, son yıllarda ekonomik zorluklarla boğuşuyor. Kentin sakinlerinden Jeannine Johansen, The Guardian'a verdiği demeçte, Woonsocket'in dik yamaçlı sokaklarının bir zamanlar bakkallar, marketler ve yerel dükkânlarla dolu olduğu günleri hatırlıyor. Ancak bugün durum çok farklı: Şehirde yalnızca bir büyük süpermarket kaldı ve bu market, 45 bin kişilik nüfusun tamamına hizmet vermek zorunda.
Bu durumun başlıca sorumlusu olarak, büyük market zincirlerinin kiracılık sözleşmelerine koyduğu "anti-rekabet maddeleri" gösteriliyor. Bu maddeler, bir alışveriş merkezinde veya binada büyük bir market açıldığında, aynı yerde başka bir gıda perakendecisinin faaliyet göstermesini yıllarca engelleyebiliyor. Böylece büyük zincirler, rakiplerini piyasadan uzak tutarak yerel tekeller oluşturabiliyor. Rhode Island'da yeni kabul edilen yasa, bu tür maddeleri yasaklayarak rekabetin önünü açmayı amaçlıyor.
Yasa teklifini destekleyenler, bu uygulamanın yalnızca tüketici fiyatlarını artırmakla kalmadığını, aynı zamanda yerel ekonomiyi de zayıflattığını savunuyor. Küçük işletmelerin piyasaya girememesi, istihdam olanaklarını azaltıyor ve toplulukların gıda güvenliğini tehdit ediyor. Özellikle düşük gelirli bölgelerde, tek bir markete bağımlılık, fiyatların kontrolsüz artmasına ve ürün çeşitliliğinin azalmasına yol açıyor. Rhode Island'ın attığı adım, diğer eyaletler için de emsal teşkil edebilir. Daha önce benzer bir düzenlemeyi hayata geçiren tek eyalet ise Maryland olmuştu.
ABD'de Gıda Tekelleri ve Rekabet Politikası
ABD genelinde büyük gıda perakendecileri, pazar paylarını korumak için çeşitli yöntemlere başvuruyor. Anti-rekabet maddeleri, bunların en yaygın olanlarından biri. Federal düzeyde bu tür uygulamaları doğrudan yasaklayan bir düzenleme bulunmuyor; bu nedenle eyaletler kendi yasalarını çıkarmak zorunda kalıyor. Ancak eyalet bazında bile bu maddelerin takibi ve yaptırımı zor olabiliyor. Rhode Island'ın yeni yasası, market zincirlerinin sözleşmelerine bu tür maddeler koymasını açıkça yasaklıyor ve ihlal durumunda para cezaları öngörüyor.
Uzmanlar, COVID-19 pandemisi sonrasında gıda tedarik zincirlerinde yaşanan aksamalar ve artan gıda enflasyonuyla birlikte, yerel marketlere erişimin daha da kritik hale geldiğini belirtiyor. Woonsocket gibi kentlerde tek markete bağımlılık, pandemi döneminde rafların boşalması ve fiyat artışlarıyla kendini göstermişti. Yeni yasa, bu tür kırılganlıkları azaltmayı hedefliyor. Öte yandan, büyük market zincirleri, bu tür düzenlemelerin ticari özgürlüklerini kısıtladığını savunuyor. Ancak tüketici hakları grupları ve küçük işletme temsilcileri, yasanın rekabeti artırarak hem fiyatları düşüreceğini hem de yerel ekonomiye canlılık getireceğini düşünüyor.
Rhode Island'ın adımı, ABD'deki daha geniş bir anti-tröst hareketinin parçası olarak görülüyor. Son yıllarda federal düzeyde de büyük teknoloji ve perakende şirketlerine yönelik rekabet davaları açılmış, ancak gıda perakendeciliği özelinde eyaletlerin inisiyatif alması dikkat çekiyor. Woonsocket örneği, tek marketli şehirlerin karşılaştığı zorlukları gözler önüne sererken, diğer eyaletlerin de benzer yasaları geçirmesi durumunda ABD genelinde gıda perakende sektöründe önemli bir dönüşüm yaşanabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'de yerel market tekellerine karşı alınan bu önlem, Türkiye'deki perakende sektörü ve rekabet politikaları açısından da ders niteliğinde. Türkiye'de de büyük zincir marketlerin mahalle aralarındaki küçük esnafı nasıl etkilediği uzun süredir tartışılıyor. Rekabet Kurumu, zaman zaman zincir marketlere yönelik incelemeler yapsa da, yerel tekellerin oluşmasını engelleyecek yapısal düzenlemeler sınırlı. Özellikle deprem bölgelerinde veya kırsal alanlarda gıda erişimi sorunu yaşanabiliyor. Rhode Island örneği, Türkiye'nin de benzer anti-rekabet maddelerini yasaklayarak yerel gıda güvenliğini güçlendirebileceğini gösteriyor. Ayrıca, küresel gıda enflasyonu ve tedarik zinciri sorunları karşısında yerel market çeşitliliğini korumak, stratejik bir adım olarak değerlendirilebilir.
