ABD ve İran, nükleer müzakerelerin kritik bir aşamasında karşı karşıya geldi. Başkan Donald Trump ve Tahran yönetimi, nükleer denetimler ve Hürmüz Boğazı'nın statüsü konusunda birbirleriyle çelişen açıklamalar yaparken, taraflar nihai ve kapsamlı bir anlaşmaya varmak için baskıyı artırıyor. Müzakere masasında en tartışmalı başlıklar arasında İran'ın uranyum zenginleştirme kapasitesi, uluslararası denetimlerin kapsamı ve petrol geçiş yolu olan Hürmüz Boğazı'nın güvenliği yer alıyor. ABD yönetimi, İran'ın nükleer programına tam şeffaflık getirilmesini talep ederken, Tahran ise egemenlik haklarına saygı gösterilmesi ve yaptırımların tamamen kaldırılması konusunda ısrar ediyor.
Gelişmenin Arka Planı
Müzakereler, 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) 2018'de ABD'nin tek taraflı çekilmesiyle çökmesinin ardından yeniden başlatılmıştı. Trump yönetimi, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel faaliyetlerini de kapsayan daha geniş bir anlaşma istiyor. İran ise eski anlaşmanın temel unsurlarının korunmasını ve ABD'nin gelecekte tekrar çekilmemesini garanti altına alacak mekanizmalar talep ediyor. Son haftalarda taraflar arasında dolaylı görüşmeler yoğunlaşırken, Hürmüz Boğazı'nda artan askeri hareketlilik dikkat çekiyor. İran Devrim Muhafızları, boğazın kontrolünü elinde tuttuğunu ve herhangi bir tehdide karşı koymaya hazır olduğunu belirtirken, ABD Donanması bölgedeki varlığını artırdı.
Uzmanlar, mevcut anlaşmazlığın aşılması halinde taraflar arasında tarihi bir uzlaşma sağlanabileceğini, ancak başarısızlık durumunda Orta Doğu'da yeni bir krizin kaçınılmaz olacağını belirtiyor. ABD'nin İran'ın petrol ihracatını tamamen durdurma hedefi, küresel enerji piyasalarında fiyat artışlarına yol açarken, Çin ve Hindistan gibi büyük alıcılar alternatif tedarik yolları arıyor. İran ise Çin'e yaptığı indirimli petrol satışlarıyla yaptırımları delmeye devam ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yolu. Boğazın güvenliği, sadece İran ve ABD için değil, aynı zamanda Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi Körfez ülkeleri için de hayati önem taşıyor. İran'ın boğazı kapatma tehditleri, 2019'da yaşanan tanker saldırılarının ardından yeniden gündeme geldi. ABD liderliğindeki Deniz Güvenliği Koalisyonu, bölgede devriye gezerken, İran ise hızlı saldırı botları ve mayınlarla olası bir ablukaya hazırlanıyor.
Nükleer müzakerelerin sonucu, İsrail ve Suudi Arabistan'ın güvenlik politikalarını da doğrudan etkileyecek. İsrail, İran'ın nükleer silah üretmesini engellemek için askeri seçenekleri masada tutarken, Suudi Arabistan kendi nükleer programını başlatma sinyali veriyor. Avrupa Birliği ise diplomatik çözüm için arabuluculuk yapmaya çalışıyor, ancak ABD ve İran arasındaki güven eksikliği anlaşma umutlarını zorlaştırıyor. Küresel piyasalar, herhangi bir anlaşmazlık durumunda petrol fiyatlarının varil başına 100 doların üzerine çıkabileceği uyarısı yapıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişmeler Türkiye'yi doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran ve Körfez ülkelerinden karşılıyor; Hürmüz Boğazı'ndaki bir gerilim, Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırabilir ve cari açığı büyütebilir. Ayrıca Türkiye, İran ile sınır komşusu olarak nükleer bir krizin güvenlik risklerine karşı hassas. Türkiye, hem ABD ile müttefiklik ilişkisini sürdürmek hem de İran'la ekonomik işbirliğini korumak arasında denge kurmak zorunda. Nükleer anlaşmanın başarısızlığı, Türkiye'nin enerji arz güvenliği ve bölgesel istikrar açısından olumsuz sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle Ankara, tarafları uzlaşmaya teşvik eden bir diplomasi yürütüyor.
