ABD ile İran arasında dördüncü ayına giren silahlı çatışmayı sona erdirecek olası bir barış anlaşması için iki taraf arasında çözülmesi gereken kritik başlıklar bulunuyor. Londra merkezli diplomatik kaynaklara göre, görüşmelerde öncelikli olarak İran'ın nükleer programının geleceği, balistik füze kapasitesi ve Tahran'ın Ortadoğu'daki bölgesel nüfuz alanları masaya yatırılacak. Her iki taraf da müzakerelerde taviz vermeye hazır olmakla birlikte, kırmızı çizgiler olarak tanımladıkları konularda geri adım atmayacaklarını sinyaliyor.
Nükleer program ve uranyum zenginleştirme
ABD'nin en önemli talebi, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen durdurması ve mevcut stoklarını uluslararası denetime açması. İran ise sivil nükleer enerji üretimi için asgari düzeyde zenginleştirme yapma hakkını saklı tutmak istiyor. 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) çerçevesinde belirlenen %3,67 zenginleştirme oranı ve 300 kilogram stok sınırı, yeni anlaşmada da referans alınabilir. Ancak İran, son yıllarda %60'a kadar zenginleştirme yaparak uluslararası toplumun endişelerini artırmış durumda. Taraflar arasında bir diğer anlaşmazlık konusu da İran'ın Fordo ve Natanz tesislerindeki santrifüjlerin sayısı ve türü. ABD, gelişmiş IR-6 ve IR-8 santrifüjlerinin sökülmesini talep ederken, Tahran bunların bilimsel araştırma amaçlı kullanıldığını savunuyor.
Balistik füze programı ve bölgesel nüfuz
ABD'nin ikinci büyük talebi, İran'ın balistik füze programının kısıtlanması. Özellikle Şahab-3 ve Simorgh gibi kıtalararası mesafeye erişebilecek füzelerin menzil ve yük kapasitelerinin sınırlandırılması isteniyor. İran ise füze programını caydırıcılık açısından vazgeçilmez gördüğü için bu konuda taviz vermeye yanaşmıyor. Bölgesel nüfuz başlığı altında ise İran'ın Lübnan'daki Hizbullah, Suriye'deki milis gruplar ve Yemen'deki Husilere verdiği askeri destek tartışılıyor. ABD, İran'ın bu gruplar aracılığıyla bölgesel istikrarsızlığı körüklediğini savunurken, Tahran bunu meşru müdafaa ve mezhepdaşlarını koruma olarak nitelendiriyor. Özellikle Yemen'de Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyona karşı Husilerin kullandığı İran yapımı insansız hava araçları ve füzeler, ABD'nin güvenlik endişelerini artıran unsurlar arasında.
Ekonomik yaptırımlar ve enerji piyasaları
Anlaşmanın bir diğer kritik boyutu da ekonomik yaptırımların kaldırılması. ABD, İran'ın petrol ihracatına uyguladığı ambargonun kademeli olarak sona erdirilmesi karşılığında nükleer ve füze programında somut adımlar bekliyor. İran ise tüm yaptırımların tek bir aşamada kaldırılmasını talep ediyor. Küresel enerji piyasaları da bu gelişmeleri yakından izliyor; İran'ın günde 2,5 milyon varil ham petrol ihracat kapasitesinin piyasaya dönmesi, Brent petrol fiyatlarında %10-15 oranında düşüşe neden olabilir. Bu durum özellikle yüksek petrol ithalatı yapan gelişmekte olan ülkeler için olumlu bir gelişme olarak görülüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran barış anlaşmasının sağlanması, Türkiye'nin Ortadoğu politikası açısından iki yönlü etki doğurabilir. Birincisi, anlaşma sayesinde bölgesel gerginliklerin azalması, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki güvenlik operasyonlarına yönelik uluslararası baskıları hafifletebilir. İkincisi, İran'a yönelik yaptırımların kalkması Türkiye'nin enerji ithalatında alternatif bir kaynak yaratabilir ve doğalgaz fiyatlarında düşüşe yol açabilir. Ancak anlaşmanın başarısız olması halinde, bölgesel gerilimlerin tırmanması Türkiye'yi yeni bir sığınmacı akını ve sınır güvenliği riskiyle karşı karşıya bırakabilir.
