ABD yönetiminin Suudi Arabistan'a dünyanın en gelişmiş savaş uçağı olan F-35'leri satma planı, bölgesel güç dengeleri, insan hakları ihlalleri ve İsrail'in askeri üstünlüğü gibi konular etrafında şiddetli tartışmalara yol açtı. Suudi Arabistan yıllardır bu uçakları satın almak için lobi yapıyor. Olası satış, Washington'un Riyad ile savunma ilişkilerini derinleştirme ve İran'ı dengeleme çabasının bir parçası olarak görülüyor. Ancak Kongre'de her iki partiden de ciddi muhalefet var. İsrail, Suudi Arabistan'ın F-35'lere sahip olmasının kendi askeri üstünlüğünü tehdit edebileceğinden endişeli. Ayrıca Suudi Arabistan'ın Yemen'deki savaşta ağır insan hakları ihlalleri ve sivil kayıplara neden olması, satışa karşı önemli bir argüman.
Gelişmenin Arka Planı
Suudi Arabistan, 2017'den bu yana ABD'den F-35 almak için resmi talepte bulunuyor. Dönemin ABD Başkanı Donald Trump, Suudi Arabistan ile 110 milyar dolarlık silah anlaşması kapsamında bu talebe sıcak bakmıştı. Ancak ABD yasaları, İsrail'in niteliksel askeri üstünlüğünü (QME) korumayı gerektiriyor. Bu nedenle ABD, İsrail'e F-35'lerin gelişmiş versiyonlarını ve ek yetenekleri sağlamadan Suudi Arabistan'a satış yapamıyor. İsrail halihazırda F-35I Adir modelini kullanıyor ve bölgedeki tek F-35 operatörü. Suudi Arabistan ise bölgesel rakibi İran'ın Rusya'dan Su-35 alması ve kendi balistik füze programını geliştirmesi karşısında modern savaş uçağı ihtiyacını vurguluyor.
ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) ve Dışişleri Bakanlığı, Suudi Arabistan'a F-35 satışının İran'ı caydırmak ve Çin ile Rusya'nın bölgedeki etkisini dengelemek için stratejik bir hamle olduğunu savunuyor. Ancak Kongre'deki kritik isimler, özellikle Suudi Arabistan'ın 2018'de Cemal Kaşıkçı cinayeti, Yemen'deki savaş suçları ve kadın hakları ihlalleri nedeniyle satışa karşı çıkıyor. Senato Dış İlişkiler Komitesi'nden bazı senatörler, satışın onaylanması halinde bunu engellemek için yasa tasarısı hazırlayacaklarını açıkladı. Ayrıca ABD'nin F-35 üretim ortakları olan Türkiye'nin projeden çıkarılması ve Yunanistan'a satış yapılması gibi konular da süreci etkiliyor.
Suudi Arabistan, F-35 satın alma girişimlerini hızlandırmak için ABD'li savunma şirketleriyle ortak üretim ve teknoloji transferi konularında görüşmeler yapıyor. Riyad yönetimi, satışın gerçekleşmemesi halinde alternatif olarak Avrupa'dan Eurofighter Typhoon veya Fransa'dan Rafale almayı değerlendirebilir. Ancak F-35'in hayalet teknolojisi ve sensör füzyonu gibi yetenekleri, Suudi Arabistan için vazgeçilmez görünüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
F-35 satışı, sadece ABD-Suudi Arabistan ilişkilerini değil, tüm Orta Doğu'daki güç dengesini etkileyecek. İsrail, Suudi Arabistan'ın F-35 alması durumunda kendi hava üstünlüğünün sona ereceğini ve İran'a karşı caydırıcılığının azalacağını belirtiyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, ABD'den satışın İsrail'in güvenliğini garanti altına alacak şekilde düzenlenmesini talep etti. Öte yandan, Suudi Arabistan'ın F-35 alması, Katar, BAE gibi diğer Körfez ülkelerinin de benzer taleplerde bulunmasına yol açabilir ve bölgede bir silahlanma yarışını tetikleyebilir.
ABD açısından satış, Çin'in bölgedeki artan etkisine karşı bir hamle olarak görülüyor. Çin, Suudi Arabistan'a balistik füze teknolojisi ve insansız hava araçları satıyor. Rusya ise İran ve Suriye'ye silah tedarik ediyor. ABD, Suudi Arabistan'ı kendi güvenlik şemsiyesinde tutarak bu ülkelerin etkisini kırmayı hedefliyor. Ancak Avrupa ülkeleri, özellikle Almanya ve Fransa, Suudi Arabistan'a silah satışına mesafeli duruyor ve insan hakları ihlallerini gerekçe gösteriyor.
Uluslararası kamuoyu ise satışa insan hakları perspektifinden bakıyor. Suudi Arabistan'ın Yemen'de neden olduğu sivil ölümler, muhaliflerin hapsedilmesi ve Kaşıkçı cinayeti, Batı'da geniş yankı uyandırmıştı. ABD Kongresi'nde 2019'da Suudi Arabistan'a silah satışını durduran yasa tasarısı kabul edilmiş ancak Başkan Trump veto etmişti. Şimdi ise Başkan Joe Biden yönetimi, Suudi Arabistan ile ilişkileri normalleştirme çabasında. Biden, 2022'de Riyad'a giderek petrol üretimini artırma talebinde bulunmuştu. F-35 satışı, bu normalleşmenin bir parçası olarak görülüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, F-35 programından S-400 alımı nedeniyle çıkarılmıştı ve bu karar Ankara'da derin hayal kırıklığı yaratmıştı. ABD'nin Suudi Arabistan'a F-35 satışı, Türkiye'nin bölgesel hava gücü dengesini olumsuz etkileyebilir. Türkiye, kendi milli muharip uçağı KAAN'ı geliştirirken, Suudi Arabistan'ın F-35 alması Türkiye'nin bölgedeki teknolojik üstünlüğünü zayıflatabilir. Ayrıca Türkiye, Suudi Arabistan ile son yıllarda savunma işbirliğini artırıyor ve bu satış, Türkiye'nin alternatif arayışlarını hızlandırabilir. Öte yandan, ABD'nin İsrail'in niteliksel üstünlüğünü koruma taahhüdü, Türkiye'nin de benzer güvenceler talep etmesine yol açabilir. Bu gelişme, Türk dış politikasında denge arayışlarını ve savunma sanayii bağımsızlığının önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
