ABD'nin Oklahoma eyaletinde yaşayan ve çocuk felci (polio) nedeniyle 73 yıl boyunca demir akciğer cihazına bağımlı olarak yaşayan Martha Lillard, 78 yaşında hayatını kaybetti. Lillard, ABD'de bu cihaza bağımlı yaşayan son kişi olarak biliniyordu. Beş yaşında yakalandığı çocuk felci nedeniyle solunum kasları felç olan Lillard, hayatının büyük bir kısmını silindir şeklindeki metal cihazın içinde geçirdi. Lillard'ın vefatı, çocuk felcinin aşılar sayesinde neredeyse tamamen ortadan kalktığı günümüzde, hastalığın geçmişte yarattığı yıkımı bir kez daha hatırlattı.
Çocuk felcinin sembol ismi: Martha Lillard'ın hikayesi
Martha Lillard, 1948 yılında Oklahoma'da dünyaya geldi. Henüz beş yaşındayken çocuk felcine yakalanan Lillard, kısa süre içinde solunum kaslarını kaybetti. O dönemde yaygın olarak kullanılan demir akciğer cihazı, negatif basınç oluşturarak akciğerlerin genişlemesini ve daralmasını sağlıyor, böylece hastanın nefes almasına yardımcı oluyordu. Lillard, bu cihazın içinde saatler geçirdi; günlük yaşamının büyük bir kısmını bu metal tüpün içinde sürdürdü.
Yıllar içinde teknoloji gelişse de Lillard, demir akciğeri bırakmayı reddetti. Cihazın kendisine sağladığı konfor ve alışkanlık nedeniyle modern ventilatörleri kullanmayı tercih etmedi. 2008 yılında Associated Press'e verdiği bir röportajda, "Bu cihaz benim için bir yaşam kaynağı. Onsuz nefes alamam" ifadelerini kullanmıştı. Lillard, çocuk felci aşısının yaygınlaşmasından önce doğan son neslin bir temsilcisi olarak, hastalığın fiziksel ve psikolojik etkilerini tüm dünyaya göstermişti.
Lillard'ın vefatı, ABD'de çocuk felci geçmişi olan birçok kişi tarafından büyük bir üzüntüyle karşılandı. Polio Survivors Network adlı hasta derneği, yaptığı açıklamada Lillard'ın "mücadele ve direncin sembolü" olduğunu belirtti.
Çocuk felciyle mücadelede gelinen nokta
Çocuk felci, 20. yüzyılın ortalarına kadar dünya genelinde büyük salgınlara yol açan bir hastalıktı. Özellikle çocukları etkileyen virüs, felç ve ölüme neden olabiliyordu. 1955 yılında Jonas Salk'ın geliştirdiği aşı, hastalığın yayılmasını büyük ölçüde durdurdu. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, 1988'den bu yana çocuk felci vakaları yüzde 99'dan fazla azaldı. Bugün hastalık yalnızca Pakistan ve Afganistan'da endemik olarak görülüyor. ABD'de ise 1979'dan bu yana doğal bulaşma vakası kaydedilmedi. Ancak Martha Lillard gibi hastalar, aşı öncesi dönemin acı bir hatırlatıcısı olarak yaşamaya devam ediyordu.
Demir akciğer cihazı ise tıp tarihine geçmiş bir teknoloji. 1920'lerde geliştirilen cihaz, 1950'lere kadar yoğun bakım ünitelerinde hayat kurtarıcı rol oynadı. Günümüzde modern ventilatörler ve non-invaziv solunum destek cihazları onun yerini aldı. Martha Lillard, bu cihazı kullanan son kişilerden biri olarak tıp tarihinin canlı bir tanığıydı.
Küresel sağlık politikaları ve aşı karşıtlığı
Lillard'ın ölümü, aşılamanın önemini bir kez daha gündeme getirdi. Son yıllarda aşı karşıtlığının artması, çocuk felci gibi neredeyse yok edilmiş hastalıkların yeniden ortaya çıkması riskini doğuruyor. 2022'de New York'ta atık sularda çocuk felci virüsü tespit edilmesi, aşılama oranlarının düştüğü bölgelerde endişeye yol açmıştı. Dünya Sağlık Örgütü, küresel çocuk felci eradikasyon programının son aşamasında olduğunu ancak aşı tereddüdünün bu hedefi tehdit ettiğini vurguluyor.
Martha Lillard'ın hikayesi, aşıların bireysel ve toplumsal faydasını somut bir örnekle gözler önüne seriyor. Onun 70 yılı aşkın süredir bir makineye bağımlı yaşaması, çocuk felcinin yarattığı fiziksel hasarın kalıcılığını gösteriyor. Uzmanlar, aşılamanın ihmal edilmesi halinde benzer hikayelerin gelecekte de yaşanabileceğine dikkat çekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Martha Lillard'ın ölümü, Türkiye'de çocuk felciyle mücadelede gelinen noktayı hatırlatması açısından önemlidir. Türkiye, Dünya Sağlık Örgütü'nün küresel eradikasyon programı kapsamında aşılama oranlarını yüksek tutarak hastalığı kontrol altına almıştır. Ancak son yıllarda artan aşı karşıtlığı, özellikle Suriyeli mülteci nüfusunun yoğun olduğu bölgelerde aşılama oranlarının düşmesi, çocuk felci gibi hastalıkların yeniden ortaya çıkma riskini artırmaktadır. Sağlık Bakanlığı, düzenli aşılama kampanyalarıyla bu riski yönetmeye çalışsa da, toplumsal farkındalığın artırılması kritik önemdedir. Lillard'ın hikayesi, aşılamanın ihmal edilmesinin bireyler ve toplum üzerinde yaratabileceği uzun vadeli etkileri gözler önüne sererek, Türkiye'deki sağlık politikalarına dolaylı bir uyarı niteliği taşımaktadır.
