ABD Kongresi, Özbekistan'a Daimi Normal Ticaret İlişkileri (PNTR) statüsü vermeyi değerlendirirken, Washington'ın elindeki kozu kullanarak Taşkent yönetimini Karakalpakistan özerk cumhuriyetinde 2022 yılında yaşanan olaylarla ilgili hesap vermeye zorlaması gerekiyor. Temmuz 2022'de başlayan protestolar, Özbekistan'ın anayasa değişikliğiyle Karakalpakistan'ın özerk statüsünü kaldırma planına karşı patlak vermiş, güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucu en az 18 kişi hayatını kaybetmiş, yüzlerce kişi yaralanmıştı. Olayların ardından bölgede geniş çaplı bir baskı dalgası yaşanmış, muhalif sesler susturulmuştu. ABD Ticaret Temsilciliği, Özbekistan'ın PNTR statüsünü onaylamak için Kongre'ye başvurmuş durumda. Bu statü, ABD'nin DTÖ üyesi ülkelere uyguladığı en düşük gümrük tarifelerini kapsıyor ve Özbekistan için ekonomik açıdan büyük önem taşıyor.
Karakalpakistan Olaylarının Arka Planı
Karakalpakistan, Özbekistan'ın kuzeybatısında yer alan ve nüfusunun büyük çoğunluğu Karakalpak Türklerinden oluşan özerk bir cumhuriyet. 2022 yılının Haziran ayında Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, anayasa değişikliği teklif ederek Karakalpakistan'ın özerk statüsünü kaldırmayı ve cumhuriyetten çıkma hakkını sonlandırmayı önerdi. Bu değişiklik, bölge halkı tarafından egemenliklerine bir saldırı olarak algılandı ve 1 Temmuz'da Nukus kentinde başlayan protestolar kısa sürede büyüdü. Güvenlik güçlerinin sert müdahalesi sonucu çatışmalar yaşandı. Resmi rakamlara göre 18 kişi ölürken, insan hakları örgütleri ölü sayısının daha yüksek olduğunu iddia ediyor. Olayların ardından yüzlerce kişi gözaltına alındı, bağımsız gazeteciler ve aktivistler hedef alındı. Özbekistan hükümeti, protestoları dış güçlerin kışkırttığını öne sürse de, bağımsız gözlemciler bu iddiaları destekleyecek kanıt bulunmadığını belirtiyor.
PNTR statüsü, Özbekistan'ın ABD ile ticaretini kolaylaştıracak ve yatırımları artıracak önemli bir adım. Ancak insan hakları örgütleri ve bazı Kongre üyeleri, bu statünün verilmesi için Özbekistan'ın Karakalpakistan olaylarıyla ilgili şeffaf bir soruşturma yürütmesi ve sorumluları adalet önüne çıkarması gerektiğini savunuyor. ABD Dışişleri Bakanlığı, insan hakları ihlallerini endişeyle takip ettiğini belirtse de, somut bir yaptırım uygulamış değil.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Özbekistan, Orta Asya'nın en kalabalık ülkesi olarak bölgesel istikrar açısından kilit öneme sahip. Rusya ve Çin'in etki mücadelesi verdiği bölgede, ABD'nin Özbekistan ile ticareti artırması stratejik bir hamle olarak görülüyor. Ancak insan hakları endişeleri, bu ticari ilişkinin meşruiyetini sorgulatıyor. Karakalpakistan olayları, sadece Özbekistan'ın değil, Orta Asya'daki diğer otoriter rejimlerin de insan hakları karnesini gündeme getiriyor. Bölgede Kazakistan'da Ocak 2022'de yaşanan kanlı protestoların ardından Özbekistan'daki olaylar, otoriter yönetimlerin halk hareketlerine karşı ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. ABD'nin bu tür durumlarda tutarlı bir politika izlemesi, bölgedeki demokrasi ve insan hakları mücadelesi açısından kritik.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Özbekistan ile tarihi ve kültürel bağları olan bir ülke olarak Karakalpakistan olaylarını yakından takip etti. Ankara, bölgede istikrarın korunmasından yana bir tutum sergilerken, insan hakları ihlallerine karşı sessiz kalmakla eleştirildi. Türkiye, Özbekistan'la ticari ve stratejik ilişkilerini geliştirmeye çalışırken, ABD'nin PNTR sürecini kullanarak Taşkent'i insan hakları konusunda zorlaması, Ankara'nın bu konudaki pozisyonunu daha da karmaşık hale getirebilir. Bölgede Rusya ve Çin'in etkisini dengelemek isteyen Türkiye, Özbekistan'da insan hakları ihlallerini görmezden gelmekle suçlanma riskiyle karşı karşıya. Bu nedenle Ankara'nın, Taşkent'le ilişkilerini sürdürürken insan hakları konusunda daha net bir duruş sergilemesi beklenebilir.
