ABD yönetiminden üst düzey bir yetkili, Tahran yönetimi ile yürütülen müzakerelerde kritik bir aşamaya gelindiğini ve İran'a yönelik savaş durumunu sonlandıracak kapsamlı bir anlaşmanın "önümüzdeki birkaç gün içinde" imzalanmasının beklendiğini duyurdu. Trump yönetimi yetkilisi, söz konusu anlaşmanın İran'ın nükleer programının tamamen sökülmesini ve mevcut tüm zenginleştirilmiş uranyum stoklarının ortadan kaldırılmasını içerdiğini belirtti. Bu açıklama, ABD ile İran arasında yıllardır süren gerilim ve diplomatik çabaların ardından gelen en somut ilerleme işareti olarak değerlendiriliyor. Yetkili, anlaşmanın sadece nükleer boyutu değil, aynı zamanda bölgesel güvenlik meselelerini de kapsadığını ve her iki tarafın da taahhütlerini yerine getirmesi halinde Orta Doğu'da yeni bir dönemin başlayabileceğini ifade etti.
Gelişmenin arka planı
ABD ile İran arasındaki nükleer müzakereler, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) ile başlamış, ancak 2018'de Trump yönetiminin anlaşmadan tek taraflı olarak çekilmesiyle sekteye uğramıştı. Biden yönetiminin göreve gelmesiyle birlikte diplomatik kanallar yeniden açılmış, ancak müzakereler uzun süre tıkanma noktasına gelmişti. Son haftalarda arabulucu ülkelerin de yoğun çabalarıyla ivme kazanan görüşmeler, anlaşma metninin son haline getirilmesiyle sonuçlandı. Yetkili, anlaşmanın İran'ın nükleer tesislerine yönelik kapsamlı denetimleri, uranyum zenginleştirme kapasitesinin sınırlandırılmasını ve yaptırımların aşamalı olarak kaldırılmasını içerdiğini açıkladı. Ayrıca, anlaşmanın İran'ın balistik füze programına ilişkin düzenlemeleri de kapsadığı, ancak bu konudaki ayrıntıların henüz kamuoyuyla paylaşılmadığı belirtiliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşmanın imzalanması halinde, Orta Doğu'da önemli jeopolitik dengelerin değişmesi bekleniyor. İran'ın nükleer programının sınırlandırılması, başta Suudi Arabistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri olmak üzere bölge ülkeleri tarafından yakından takip ediliyor. İsrail yönetimi, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasının kendileri için varoluşsal bir tehdit olduğunu sık sık vurgulamış, bu nedenle anlaşmaya şüpheyle yaklaştıklarını ifade etmişti. Ancak ABD'li yetkili, anlaşmanın İsrail'in güvenlik endişelerini giderecek şekilde tasarlandığını ve sıkı denetim mekanizmaları içerdiğini savundu. Öte yandan, anlaşmanın küresel enerji piyasalarına da etki etmesi bekleniyor. İran'ın yaptırımların kaldırılmasıyla birlikte petrol ihracatını artırması, küresel petrol fiyatlarında düşüşe neden olabilir. Avrupa Birliği ve Rusya gibi aktörler de anlaşmayı desteklerken, Çin'in İran ile enerji ve ticaret ilişkilerini derinleştirme potansiyeli, uluslararası dengeler açısından önemli bir faktör olarak öne çıkıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'la yapılacak olası bir anlaşma, Türkiye için bir dizi fırsat ve risk barındırıyor. Türkiye, İran'la doğrudan sınır komşusu olması ve enerji ithalatında İran'a bağımlılığı nedeniyle anlaşmanın sonuçlarından doğrudan etkilenecek. Yaptırımların kalkması halinde Türkiye'nin İran'dan doğal gaz ve petrol alımının kolaylaşması, enerji maliyetlerini düşürebilir ve iki ülke arasındaki ticaret hacmini artırabilir. Ancak anlaşmanın bölgesel güç dengelerini İran lehine değiştirmesi, özellikle Suriye, Irak ve Kafkaslar'da Türkiye'nin çıkarlarıyla çelişebilir. Türkiye ayrıca, İran'ın nükleer programının sınırlandırılmasının bölgesel istikrara katkı sağlayacağını düşünse de, anlaşma sonrası İran'ın artan ekonomik ve siyasi nüfuzunun kendi güvenlik stratejileri üzerinde baskı oluşturabileceğinin farkında. Bu nedenle Ankara'nın, anlaşma sürecini yakından takip ederek çıkarlarını koruyacak esnek bir dış politika izlemesi gerekiyor.
