ABD Başkanı Donald Trump'ın İran ile Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına yönelik anlaşmayı imzalaması, nükleer müzakerelerde yeni bir safhayı başlattı. Perşembe günü itibarıyla işlemeye başlayan 60 günlük süreçte, Washington yönetiminin Tahran'ın nükleer silah programını sona erdirmeyi ve bölgesel gerginlikleri azaltmayı hedefleyen kapsamlı bir mutabakatın ayrıntılarını netleştirmesi bekleniyor. 14 maddelik çerçeve anlaşma, başta uranyum zenginleştirme faaliyetleri, balistik füze çalışmaları ve bölgesel vekil güçlerin statüsü olmak üzere kritik başlıkları içeriyor.
Uranyum zenginleştirme ve nükleer tesisler
Müzakerelerin en hassas maddelerinden biri, İran'ın Fordo ve Natanz tesislerindeki zenginleştirme kapasitesinin sınırlandırılması. ABD, İran'ın silah sınıfı malzeme üretebilecek %90'ın üzerindeki zenginleştirme seviyelerinden vazgeçmesini ve mevcut stoklarının büyük bölümünü yurt dışına sevk etmesini talep ediyor. Buna karşılık İran, sivil enerji amaçlı %3.67 oranındaki zenginleştirme hakkını korumakta ısrarcı. Ayrıca Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) ani denetim yetkisinin kapsamı da müzakerelerde kilit rol oynuyor.
Yaptırımlar ve ekonomik normalleşme
İran delegasyonu, petrol ihracatı ve bankacılık sektörü başta olmak üzere tüm ABD yaptırımlarının kaldırılmasını anlaşmanın ön koşulu olarak görüyor. Trump yönetimi ise yaptırımların ancak kademeli ve denetlenebilir bir şekilde hafifletilmesini kabul ediyor. Bu konuda İran'a devredilen dondurulmuş varlıkların miktarı ve kullanım şartları da görüşmelerin teknik detaylarını oluşturuyor.
Balistik füze programı
Tahran'ın balistik füze kapasitesi, ABD'nin 'nükleer anlaşmanın ayrılmaz bir parçası' olarak gördüğü başlıklardan. İran, füze programının savunma amaçlı olduğunu ve müzakere edilemeyeceğini savunurken, ABD özellikle 2.000 kilometreyi aşan menzile sahip füzelerin sınırlandırılmasını istiyor. Bölgedeki Suudi Arabistan ve İsrail'in endişeleri de ABD'nin bu konudaki tutumunu şekillendiriyor.
Bölgesel vekil güçler ve terör
Washington, İran'ın Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki milis gruplara verdiği desteğin sonlandırılmasını anlaşmanın bir parçası olarak görüyor. Tahran ise bu gruplarla bağlantısının egemenlik hakkı olduğunu belirtiyor. Anlaşma metninde bu konunun nasıl formüle edileceği, Körfez ülkelerinin de yakından takip ettiği bir husus.
Hürmüz Boğazı ve enerji güvenliği
Küresel petrol arzının yaklaşık %20'sinin geçtiği stratejik su yolu, müzakerelerde bir baskı unsuru olarak öne çıkıyor. İran'ın boğazı kapatma tehditlerine karşılık ABD, askeri varlığını artırarak geçiş güvenliğini sağlama taahhüdünde bulunuyor. Anlaşma kapsamında İran'ın boğazın serbest geçişini garanti altına alması bekleniyor; ancak bu taahhüdün denetim mekanizması henüz net değil.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la sınır komşusu olması ve enerji ithalatında İran'a bağımlılığı nedeniyle bu müzakerelerden doğrudan etkileniyor. Hürmüz Boğazı'nın güvenliği, Türkiye'nin enerji arz güvenliği için kritik önem taşıyor; boğazın kapanması veya gerginliklerin artması, Türkiye'yi de petrol fiyatları ve tedarik kesintileriyle karşı karşıya bırakabilir. Ayrıca nükleer anlaşmanın sağlanması, bölgedeki gerilimi düşürerek Türkiye'nin dış politikada manevra alanını genişletebilir. Ancak ABD-İran yakınlaşması, Türkiye'nin terörle mücadele ve Suriye politikasında İran'la olan dengelerini de yeniden gözden geçirmesini gerektirebilir. Öte yandan, yaptırımların hafiflemesi durumunda Türkiye-İran ticari ilişkileri canlanabilir; özellikle doğalgaz alanında yeni anlaşmalar gündeme gelebilir.
