ABD ile İran arasında İsviçre'de gerçekleştirilen son müzakere turu, henüz tarihi bir dönüm noktası olarak nitelendirilmese de, ileride uzmanların "kırılma anı" olarak işaret edeceği gelişmelerden biri olabilir. Yıllardır süren yaptırımlar, vekalet savaşları, askeri tırmanma ve nükleer programın giderek zenginleşmesi, tarafları masaya oturmaya zorladı. Görüşmelerin odağında, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) yeniden canlandırılması ve İran'ın nükleer faaliyetlerine yeni kısıtlamalar getirilmesi yer alıyor. Ancak bu kez masada sadece uranyum zenginleştirme değil, siber saldırı kapasiteleri ve bölgesel milis güçlerinin kontrolü gibi daha geniş güvenlik konuları da var.
Gelişmenin Arka Planı: Yaptırımlar ve Nükleer Program
ABD'nin 2018'de KOEP'ten tek taraflı çekilmesi ve "maksimum baskı" politikasını başlatması, İran'ı nükleer taahhütlerini askıya almaya itti. Tahran, uranyumu %60'a kadar zenginleştirerek silah yapımına çok yaklaştı. Aynı dönemde İran, ABD'nin Orta Doğu'daki askeri varlığına yönelik doğrudan ve vekalet güçleri aracılığıyla saldırılarını artırdı. Suudi Arabistan'daki petrol tesislerine yapılan saldırılar, Basra Körfezi'nde gemi gaspı ve İsrail hedeflerine yönelik siber operasyonlar, gerilimi tırmandırdı. Biden yönetimi, seçim vaadi olarak İran'la diplomasiye dönüşü benimsedi ancak iç siyasi baskılar ve İsrail'in sert muhalefeti nedeniyle adımları yavaş oldu. Masadaki temel anlaşmazlık: İran, tüm yaptırımların kalkmasını ve nükleer programına dokunulmazlık talep ederken; ABD, uranyum stoklarının azaltılması, denetimlerin genişletilmesi ve balistik füze programının sınırlandırılmasında ısrar ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yeni Bir Güç Dengesi mi?
Görüşmelerin başarıya ulaşması halinde, yalnızca İran ekonomisi değil, tüm Orta Doğu'nun jeopolitiği değişecek. İran'ın uluslararası sisteme yeniden entegrasyonu, enerji piyasalarında arz artışına yol açabilir; bu da Rusya ve Suudi Arabistan'ın petrol politikalarını etkiler. Ayrıca Çin, İran'la imzaladığı 25 yıllık stratejik anlaşma çerçevesinde Tahran üzerindeki nüfuzunu korumak isteyecektir. İsrail ise nükleer bir İran'a asla izin vermeyeceğini defalarca vurguladı; bu nedenle müzakerelerin sonucu ne olursa olsun, Mossad'ın gizli operasyonları ve siber saldırıları sürecektir. Körfez ülkeleri, İran'ın bölgesel yayılmacılığına karşı kendilerini güvence altına almak için ABD'den daha somut güvenlik taahhütleri isteyecek. Müzakere süreci uzarsa, İran'ın nükleer eşiğe bir adım daha yaklaşması, Suudi Arabistan ve Mısır'ı da nükleer silah edinmeye teşvik edebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran müzakereleri Türkiye için hem fırsat hem risk barındırıyor. Ankara, Tahran'la enerji ticareti ve sınır güvenliği konularında doğrudan bağlantılı; yaptırımların hafiflemesi Türkiye'nin doğalgaz ithalatını rahatlatabilir. Öte yandan, İran'ın nükleer silah sahibi olması, Türkiye'nin güvenlik çevresinde yeni bir kriz alanı yaratır; ayrıca ABD'nin bölgeden çekilmesi durumunda PKK/YPG'ye yönelik askeri operasyonlarda eli güçlenebilir. Türkiye, diplomatik süreçte arabulucu rolü oynamaya çalışsa da, İran'ın nükleer programının sivil olduğu yönündeki resmi tutumu ile Batı ittifakı arasında denge kurmak zorunda. Görüşmelerin başarısız olması halinde, bölgede yeni bir savaş riski belirir ki bu, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki askeri varlığını daha da karmaşık hale getirir.
