ABD'li yetkililer, Tahran yönetimiyle imzalanan mutabakat zaptını (MoU) 'performansa dayalı' olarak tanımlarken, İran'ın anlaşma şartlarını yerine getirdikçe yaptırım hafifletmeleri veya diğer teşviklerden faydalanacağı bir model öngörülüyor. Henüz resmi olarak açıklanmayan belgenin içeriğine ilişkin ipuçları, Washington ve bölgesel başkentlerde yoğun bir diplomatik trafiğe yol açtı. Anlaşmanın, İran'ın nükleer programının belirli yönlerini sınırlaması, bölgesel milis güçlerine verdiği desteği azaltması ve füze kapasitesine ilişkin bazı kısıtlamalar içermesi bekleniyor. Buna karşılık olarak ABD'nin, İran'a yönelik bazı ikincil yaptırımları gevşetmesi ve dondurulmuş İran varlıklarının belirli bir kısmının serbest bırakılması gündemde.
Mutabakatın Arka Planı ve Kapsamı
Son haftalarda Umman ve Katar arabuluculuğunda yürütülen müzakereler, Biden yönetiminin İran'ı doğrudan müzakere masasına çekme çabalarının bir ürünü olarak görülüyor. Anlaşmanın 'performans bazlı' olması, tarafların her bir adımda birbirlerine güven tazelemesini ve anlaşmanın sürdürülebilirliğini artırmayı hedefliyor. İran'ın nükleer programında %60'a varan zenginleştirme seviyelerini düşürmesi, IAEA denetimlerine tam uyum sağlaması ve bölgedeki vekil güçlerine yönelik silah sevkiyatını durdurması gibi taahhütler masada. Buna karşılık ABD, İran petrol ihracatına uygulanan kısıtlamaları kademeli olarak kaldırabilir ve İran'ın uluslararası bankacılık sistemine erişimini kolaylaştırabilir. Ancak anlaşmanın geçici bir 'anlayış' mı yoksa bağlayıcı bir anlaşma mı olduğu henüz netlik kazanmadı.
Uzmanlar, anlaşmanın kapsamının İran'ın balistik füze programını da içerebileceğini, ancak bu konunun Tahran için hassas bir kırmızı çizgi olduğunu vurguluyor. İran Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamalarda, füze kapasitesinin müzakere edilemez olduğu sık sık tekrarlanırken, ABD tarafı bu konuda geri adım atmış görünmüyor. Bölgesel aktörlerden İsrail ve Suudi Arabistan, anlaşmaya şüpheyle yaklaşırken, Birleşik Arap Emirlikleri ise daha ılımlı bir pozisyon alarak diyaloğu destekledi. Avrupa Birliği, anlaşmayı memnuniyetle karşılarken, uygulamanın şeffaf ve denetlenebilir olması gerektiğini belirtti.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
ABD-İran mutabakatı, sadece ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Ortadoğu'daki güç dengelerini de yakından ilgilendiriyor. Anlaşmanın hayata geçmesi halinde, Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki İran destekli grupların finansmanında daralma yaşanabileceği tahmin ediliyor. Bu durum, Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyonun Yemen'deki savaşta elini güçlendirebilir. Öte yandan, İran'ın yaptırımların hafiflemesiyle ekonomik toparlanma sürecine girmesi, küresel enerji piyasalarında arz artışı beklentisi yaratıyor. Petrol fiyatlarında kısa vadede bir düşüş yaşanabileceği öngörülüyor. Ancak anlaşmanın ABD Kongresi'nde ve İran'da muhafazakâr kesimlerden gelebilecek tepkiler nedeniyle zorlu bir süreçten geçeceği de unutulmamalı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran mutabakatı, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi halinde, İran'dan doğal gaz ve petrol ithalatının önündeki engellerin kalkması, Türkiye’nin enerji maliyetlerini düşürebilir. Ancak bölgede İran etkisinin yeniden artması, Suriye ve Irak'ta Türkiye'nin güvenlik çıkarlarını tehdit edebilir. Ayrıca, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları hafifletmesi, Türkiye'nin İran'la ticaretini artırabilir. Türkiye, mutabakatın uygulanmasından doğacak enerji ve ticaret fırsatlarını değerlendirirken, güney sınırlarındaki terör tehditlerine karşı temkinli olmalı.
