ABD Başkanı Donald Trump ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, 17 Haziran'da birbirlerinden bağımsız olarak yaptıkları açıklamalarla, Hürmüz Boğazı'ndaki askeri gerilimin düşürülmesi ve nükleer müzakerelerin yeniden başlatılması konularında sinyal verdiler. İki liderin eşzamanlı açıklamaları, Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve Washington'un bölgedeki deniz devriyelerini sıklaştırmasının ardından geldi. Bu gelişme, Körfez'de tırmanan gerginlik karşısında diyalog kapılarının aralanabileceği yorumlarına neden oldu.
Gerilimin Odağında Neler Var?
İran, son aylarda Natanz ve Fordow tesislerinde uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a yaklaştırarak uluslararası toplumun tepkisini çekti. Tahran yönetimi, bu adımı ABD'nin 2018'de tek taraflı olarak Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) çekilmesine ve ekonomik yaptırımları yeniden uygulamaya koymasına bir yanıt olarak nitelendiriyor. Öte yandan ABD, İran'ın petrol ihracatını engellemek için Hürmüz Boğazı'nda askeri varlığını artırdı. 17 Haziran'daki açıklamalarda Trump, "İran'la her zaman bir anlaşma yapmaya hazırız, ancak masada güçlü bir konumda olmamız gerekiyor" ifadelerini kullandı. Pezeşkiyan ise, "müzakerelere açık olduklarını ancak yaptırımların kaldırılması gerektiğini" vurguladı.
Bu açıklamalar, 2021'de başlayan Viyana görüşmelerinin geçen yıl kesintiye uğramasının ardından ilk kez bu düzeyde bir diyalog sinyali vermesi açısından önem taşıyor. Her iki taraf da kamuoyu önünde esneklik sinyali verse de, özellikle İran Devrim Muhafızları'nın (IRGC) terör örgütü listesinde kalması ve İran'ın balistik füze programı gibi kritik konularda taraflar arasındaki derin görüş ayrılıkları sürüyor.
Küresel Enerji Piyasaları ve Bölgesel Dinamikler
Hürmüz Boğazı'ndaki herhangi bir çatışma, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği bu hayati kanalı doğrudan tehdit ediyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, gerilimin düşmesini istiyor ancak İran'ın nükleer programı konusunda Washington'la aynı kaygıları paylaşıyor. Bu arada Çin, Hindistan ve Japonya gibi enerji ithalatçıları, olası bir krizin fiyatları fırlatmasından endişe ediyor. Avrupa Birliği, arabuluculuk çabalarını sürdürüyor ancak ABD ve İran arasındaki güvensizlik, müzakerelerin bir an önce başlamasını zorlaştırıyor. İran ayrıca, Rusya ve Çin'le olan stratejik ortaklığını derinleştirerek Batı'nın yaptırımlarının etkisini azaltmaya çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la komşu olması ve enerji ihtiyacının önemli bir kısmını bu ülkeden karşılaması nedeniyle Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlikten doğrudan etkileniyor. Olası bir petrol tedarik kesintisi veya fiyat artışı, Türkiye ekonomisi üzerinde baskı yaratabilir. Ayrıca, Ankara'nın İran'la ekonomik ilişkileri (doğalgaz ve petrol ticareti) ve Suriye ile Irak'taki güvenlik konularında istişareleri, gerginliğin azalmasını zorunlu kılıyor. Türkiye, hem ABD'nin müttefiki hem de İran'la işbirliği yapan bir ülke olarak, iki taraf arasında denge politikası izlemek zorunda. Nükleer müzakerelerin yeniden başlaması, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini ve bölgesel istikrarı olumlu etkileyebilir. Ancak Tahran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşması ihtimali, Ankara'nın caydırıcılık hesaplarını da değiştirebilir.
