Eski bir ABD Büyükelçisi, İran'ın ABD Başkanı Donald Trump'ın kararlılığını yanlış hesapladığını belirtti. Washington ile Tahran arasında yaşanan gece saldırıları, iki ülke arasında 2015 yılında imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA) olarak da bilinen nükleer anlaşmadan bu yana en şiddetli çatışmalar olarak kayıtlara geçti. Uzmanlar, bu durumun bölgedeki istikrarı daha da kırılgan hale getirdiğini vurguluyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD-İran arasındaki gerginlik, Trump'ın 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesi ve İran'a yönelik maksimum baskı politikasını yeniden uygulamaya koymasıyla başlamıştı. İran ise anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak askıya alarak uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırdı. Son haftalarda, Basra Körfezi ve Arap Denizi'nde ticari gemilere yönelik saldırılar ve İran destekli milis gruplarının ABD güçlerine yönelik eylemleri tırmanışa geçti.
Trump yönetiminin son döneminde, İran'a yönelik yeni yaptırımlar duyurulurken, ABD Savunma Bakanlığı bölgeye ek askeri güç sevk etmişti. İran ise kendi hava sahasını ihlal eden ABD insansız hava araçlarını düşürdüğünü açıkladı. Her iki taraf da resmi olarak doğrudan bir çatışma istemediklerini belirtse de, karşılıklı sert söylemler ve askeri hareketlilik bölgeyi uçurumun eşiğine getirdi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD ile İran arasındaki bu gerilim, sadece iki ülkeyi değil, tüm Ortadoğu'yu etkiliyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail, ABD'nin İran'a karşı daha sert bir tutum almasını desteklerken, Katar ve Umman gibi ülkeler diyalog çağrılarını sürdürüyor. Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler ise taraflara itidal çağrısı yapıyor. Küresel enerji piyasalarında petrol fiyatları yeniden yükselişe geçti; İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehdidi, uluslararası ticaret rotalarının güvenliğini tehdit ediyor.
Analistler, Trump'ın seçim sonrası dönemde İran'a yönelik son bir askeri hamle yapabileceği ihtimalini dışlamıyor. Ancak bu durum İran'ın nükleer programını tamamen askıya almasına yol açmayabilir; aksine, Tahran'ı daha agresif bir tutuma itebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran gerginliği Türk dış politikası açısından kritik bir öneme sahiptir. Türkiye, hem NATO müttefiki ABD ile hem de doğal gaz ve petrol ithalatının bir kısmını sağladığı İran ile iyi ilişkiler sürdürmeye çalışmaktadır. Bu tırmanma, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki güvenlik çıkarlarını doğrudan etkileyebilir. Ayrıca, bölgedeki gerginlik enerji fiyatlarını yükselterek Türkiye'nin cari açığı üzerinde ek baskı oluşturabilir. Türkiye, bu krizde arabuluculuk rolü oynamaya çalışsa da, taraflar arasında derinleşen uçurum bu rolü zorlaştırmaktadır.
