ABD Temsilciler Meclisi üyesi Demokrat Seth Moulton, Başkan Donald Trump'ın İran ile bir barış anlaşması imzalanacağını duyurmasının ardından, anlaşmanın ayrıntılarını sert bir dille eleştirdi. Moulton, anlaşmayı “temelde bir teslim belgesi” olarak nitelendirdi. Massachusetts milletvekili Moulton, Cumartesi günü MS NOW programına verdiği demeçte, “Bu korkunç bir anlaşma” ifadelerini kullandı. Trump'ın yönetimi boyunca İran'a karşı “maksimum baskı” politikası izlediğini ancak bu anlaşmayla ABD'nin taviz verdiğini öne sürdü. Anlaşma metninin henüz kamuoyuna açıklanmamış olmasına rağmen, basına sızan bazı maddelerin ABD'nin çıkarlarına aykırı olduğu iddiası tartışmaları alevlendirdi.
Gelişmenin arka planı
Başkan Trump, geçtiğimiz hafta yaptığı bir açıklamada, ABD ile İran arasında bir barış çerçevesi üzerinde anlaşmaya varıldığını ve bu anlaşmanın Pazar günü imzalanacağını duyurmuştu. Trump, anlaşmanın nükleer program ve bölgesel güvenlik konularını kapsadığını belirtmiş, ancak ayrıntı vermemişti. Beyaz Saray yetkilileri ise anlaşmanın İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırmasını, buna karşılık ABD'nin bazı yaptırımları kaldırmasını öngördüğünü doğruladı. Bu gelişme, özellikle İran'ın son yıllarda artan nükleer faaliyetleri ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla yürüttüğü operasyonlar bağlamında değerlendiriliyor. Obama döneminde imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) Trump tarafından 2018'de tek taraflı olarak feshedilmesinin ardından, iki ülke arasındaki gerilim tırmanmıştı. Şimdi ise Trump'ın yeniden müzakere ettiği bu yeni anlaşma, hem Demokratlar hem de Cumhuriyetçiler arasında farklı tepkilere yol açıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşmaya yönelik eleştiriler sadece Moulton'la sınırlı değil. Bazı Cumhuriyetçi milletvekilleri de anlaşmanın İran'ı bölgede daha da güçlendireceği endişesini dile getiriyor. Özellikle İran'ın Suudi Arabistan ve İsrail'e yönelik tehditleri, anlaşmanın bölgesel güvenlik dengelerini nasıl etkileyeceği sorusunu gündeme getiriyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, İran'ın nükleer programına ilişkin herhangi bir anlaşmanın kendilerini de kapsaması gerektiğini savunuyor. İsrail ise anlaşmayı “tehlikeli” olarak nitelendirerek, İran'ın nükleer silah elde etmesine izin verebileceği uyarısında bulundu. Küresel ölçekte ise, anlaşmanın petrol piyasalarına etkisi yakından izleniyor. İran yaptırımlarının kısmen kaldırılması halinde, İran petrolünün küresel piyasalara dönüşü arz fazlasına neden olabilir ve petrol fiyatlarını aşağı çekebilir. Bu durum, özellikle OPEC ülkeleri ve Rusya gibi büyük petrol ihracatçılarını etkileyebilir. Öte yandan, ABD'nin müttefikleri olan Avrupa ülkeleri, anlaşmanın nükleer silahların yayılmasını önleme çabalarına katkı sağlayıp sağlamayacağı konusunda temkinli bir iyimserlik taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki bu anlaşma, Türkiye'nin dış politikasını doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor. İran ile komşu olan ve enerji ihtiyacının önemli bir kısmını bu ülkeden karşılayan Türkiye, yaptırımların kalkması halinde enerji ticaretinde rahatlama bekleyebilir. Ancak anlaşmanın bölgesel güç dengesine etkisi, özellikle Suriye, Irak ve Yemen’deki gelişmeler bağlamında Ankara’nın dikkatle takip ettiği bir konu. Türkiye, anlaşmanın İran’ı daha saldırgan bir bölgesel aktöre dönüştürmemesini ve mevcut kriz bölgelerinde istikrarı artırmasını umuyor. Ayrıca, ABD’nin İran’la anlaşma yapması, Türkiye’nin Washington’la ilişkilerinde de bir yumuşamaya işaret edebilir, ancak bu henüz net değil.
