ABD ile İran arasında son günlerde tırmanan karşılıklı saldırılar üçüncü gününe girerken, iki ülke arasındaki barış görüşmelerinin akıbeti giderek daha belirsiz hale geliyor. İlk olarak geçtiğimiz Pazartesi günü başlayan saldırı dalgası, İran destekli grupların Irak ve Suriye'deki ABD hedeflerine yönelik roket ve insansız hava aracı saldırıları ile başladı. ABD de buna karşılık olarak İran'ın Suriye'deki mevzilerine hava saldırıları düzenledi. Çarşamba günü itibarıyla çatışmalar denizlere de sıçradı; İran Devrim Muhafızları'nın Basra Körfezi'nde bir ABD savaş gemisine yakın manevra yapması üzerine ABD Donanması uyarı ateşi açtı. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, Başkan Donald Trump'ın ulusal güvenlik ekibiyle acil toplantı yaptığı ve durumu yakından takip ettiği belirtildi. Pentagonya göre, şu ana kadar ABD tarafında herhangi bir zayiat bildirilmezken, İran yanlısı milislerden en az 12 savaşçının öldüğü kaydedildi.
Gelişmenin arka planı
ABD ile İran arasındaki gerilim, 2018 yılında ABD'nin nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve İran'a yönelik ekonomik yaptırımları yeniden uygulamaya koymasıyla başlamıştı. İran da buna karşılık olarak uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmış ve anlaşmadaki bazı taahhütlerini askıya almıştı. Geçtiğimiz yıl boyunca, İran destekli grupların Irak ve Suriye'deki ABD askeri varlığına yönelik saldırıları zaman zaman artarak devam etti. En son olay, geçen hafta sonu bir ABD askeri konvoyuna yönelik bombalı saldırıda 3 Amerikan askerinin yaralanmasıyla tırmandı. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, saldırıdan İran'ı sorumlu tutarak "İran'ın bu tür eylemleri kabul edilemez ve karşılıksız kalmayacaktır" açıklamasında bulundu. Uzmanlar, mevcut tırmanışın hem ABD'nin Kasım ayındaki başkanlık seçimleri öncesinde İran'a yönelik sert tutumunu sürdürme isteğinden hem de İran'ın iç siyasi dinamiklerinden kaynaklandığını belirtiyor. İran'da Mart ayında yapılan parlamento seçimlerinde muhafazakârların ağırlık kazanması, Tahran yönetiminin dış politikada daha sert bir çizgi izlemesine yol açtı.
Saldırıların üçüncü gününde, İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ni acil toplantıya çağırdı ve ABD'yi "uluslararası hukuku ihlal etmekle" suçladı. ABD ise BM'deki temsilcisi aracılığıyla İran'ı "bölgesel istikrarı bozmakla" itham etti. Bu arada Avrupa Birliği ve Rusya, iki tarafı itidal çağrısında bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Washington ve Tahran arasında arabuluculuk yapmaya hazır olduğunu açıkladı. Ancak analistler, tarafların pozisyonlarının oldukça katı olduğunu ve kısa vadede bir diyalog ihtimalinin düşük olduğunu vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran çatışması, sadece ikili ilişkileri değil, tüm Ortadoğu bölgesini etkileyebilecek potansiyele sahip. Irak ve Suriye'deki ABD varlığına yönelik saldırılar, bu ülkelerdeki istikrarı daha da kırılgan hale getiriyor. Irak başbakanı Mustafa el-Kazımi, ülkesinin ABD-İran çatışmasının bir savaş alanına dönüşmesini istemediğini belirterek iki tarafı diyaloğa davet etti. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri ise endişelerini dile getirerek bölgesel güvenliklerinin tehdit altında olduğunu ifade ettiler. Petrol fiyatları, çatışmanın başlamasından bu yana %5'in üzerinde artış gösterdi. Analistler, çatışmaların sürmesi halinde petrol fiyatlarının varil başına 70 doların üzerine çıkabileceğini öngörüyor. Ayrıca, Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan petrol sevkiyatının kesintiye uğraması, küresel enerji piyasalarında büyük bir şoka yol açabilir. Bu bağlamda, ABD ve İran arasındaki gerilimin boyutu, sadece askeri değil, aynı zamanda ekonomik bir cephede de hissediliyor.
Diğer yandan, İsrail ve Yemen'deki Husiler gibi bölgesel aktörler de çatışmaya dahil olma sinyalleri veriyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın Suriye'deki varlığına karşılık olarak her türlü önlemi alacaklarını açıkladı. Husiler ise Suudi Arabistan'ı hedef alan füze saldırılarını artırdı. Bu durum, çatışmanın daha geniş bir bölgesel savaşa dönüşme riskini artırıyor. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres, tarafları "uçurumun kenarından dönmeye" çağırdı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran gerginliği, Türkiye'nin güney sınırlarına yakın bir bölgede cereyan etmesi nedeniyle doğrudan güvenlik riski oluşturmaktadır. Çatışmanın Irak ve Suriye'ye sıçraması halinde, Türkiye'nin bu ülkelerdeki askeri varlığı ve istikrar hedefleri olumsuz etkilenebilir. Ayrıca, İran ile artan enerji ticaretimiz ve Güney Gaz Koridoru projelerimiz, yaptırım riskleriyle karşı karşıya kalabilir. Türkiye, her iki ülkeyle de diyalog kanallarını açık tutarak bölgesel istikrarın korunması için arabuluculuk rolü üstlenebilir. Ancak NATO üyesi olarak ABD ile ittifak ilişkileri ile İran'a yönelik enerji bağımlılığı arasında denge kurmak zorundadır. Bu kriz, Türkiye'nin çok yönlü dış politikasının sınırlarını test etmektedir.
