ABD ve İran, 100 günü aşan bir krizin ardından Pakistan'ın arabuluculuğunda bir anlaşmaya vardı. Pazar günü ABD Başkanı Donald Trump, İran ve Pakistan tarafından eş zamanlı olarak duyurulan anlaşma, iki ülke arasındaki çatışmayı sona erdirmeyi hedefliyor. Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada 'Bu Büyük Anlaşma' ifadelerini kullanırken, anlaşmanın kapsamı henüz netleşmiş değil. Ancak tarafların üzerinde mutabık kaldığı temel noktalar, İran'ın nükleer programına yönelik kısıtlamalar ve ABD yaptırımlarının kademeli olarak kaldırılmasını içeriyor.
Anlaşmanın Arka Planı
ABD ile İran arasındaki gerilim, Trump'ın 2018'de nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle başlamıştı. Son 100 günde yaşanan gerginlikler ise iki ülkeyi yeni bir diplomatik sürece yöneltti. Pakistan Dışişleri Bakanı Şah Mahmud Kureyşi, anlaşmanın 'bölgesel barış ve istikrara katkı sağlayacağını' belirtti. Anlaşma metninde İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırması, uluslararası denetimlere izin vermesi ve ABD'nin İran petrol ihracatına yönelik yaptırımları hafifletmesi gibi maddeler yer alıyor.
İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ise anlaşmayı 'ulusal çıkarların korunması açısından bir başarı' olarak nitelendirdi. Ruhani, ülkesinin nükleer haklarından vazgeçmediğini ancak diplomatik yollarla çözüm bulunmasından memnuniyet duyduğunu ifade etti. Anlaşmanın uygulanması için bir takvim belirlendiği, ancak henüz kamuoyuyla paylaşılmadığı öğrenildi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Anlaşma, sadece ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Ortadoğu'daki güç dengelerini de etkileyecek. ABD'nin Suudi Arabistan ve İsrail ile olan ittifakı, İran'ın bölgedeki nüfuzunu dengeleme çabaları ve Yemen'deki iç savaş gibi dosyalar anlaşmanın başarısında belirleyici olacak. Trump yönetiminin İran'ı 'terörün ana sponsoru' olarak nitelendirmesi ve İran'ın bölgesel milis güçleriyle bağları, anlaşmanın sürdürülebilirliği konusunda soru işaretleri yaratıyor.
Öte yandan Avrupa Birliği, anlaşmayı memnuniyetle karşıladı. AB Dış İlişkiler Sorumlusu Josep Borrell, 'Diplomasinin zaferi' olarak tanımladığı gelişmenin, nükleer yayılmanın önlenmesi açısından kritik olduğunu vurguladı. Rusya ve Çin ise anlaşmayı 'olumlu' bulduklarını ancak ayrıntıları görmeden yorum yapamayacaklarını belirttiler.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, uzun süredir ABD-İran geriliminin bölgesel ticarete ve enerji arzına olumsuz yansımalarından endişe duyuyordu. İran'dan doğal gaz ithal eden ve iki ülke arasında denge politikası izleyen Ankara için anlaşma, ekonomik ilişkilerin normalleşmesi ve enerji fiyatlarının istikrara kavuşması açısından olumlu. Ancak anlaşmanın, İran'ın Suriye'deki varlığına ve Türkiye'nin İdlib'deki operasyonlarına etkisi belirsizliğini koruyor. Ayrıca ABD'nin yaptırımları hafifletmesi, Türkiye'nin İran ile ticaretini artırabilir, bu da Ankara'nın Washington ile ilişkilerinde yeni bir sınamaya yol açabilir.
