Donald Trump’ın başkanlık anlayışı, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana inşa ettiği liberal uluslararası düzenin temellerini sarsıyor. Trump, müttefiklik kavramını reddederek, dünyayı yalnızca ABD’nin çıkarlarına hizmet eden uydu devletlerden oluşan bir sistem olarak görüyor. Bu yaklaşım, küresel istikrarın mimarı olan ABD’nin, kurallara dayalı düzen yerine güç odaklı bir politikaya yönelmesi anlamına geliyor. Uzmanlara göre, bu değişim yalnızca Avrupa ve Asya’daki geleneksel müttefikleri değil, aynı zamanda uluslararası kurumların geleceğini de tehdit ediyor.
Gelişmenin Arka Planı
Trump yönetimi, ilk döneminde NATO’yu “modası geçmiş” olarak nitelendirmiş, ticaret savaşları başlatmış ve Paris İklim Anlaşması’ndan çekilmişti. İkinci döneminde ise bu eğilim daha da belirginleşti. Başkan, Avrupa Birliği’ni “düşman” olarak tanımlayan açıklamalar yaparken, Kanada ve Meksika gibi komşulara yönelik gümrük tarifeleri uyguluyor. Özellikle Rusya ile ilişkilerdeki yumuşama ve Ukrayna’ya yönelik desteğin sorgulanması, Avrupalı müttefikler arasında ciddi endişe yaratıyor. Almanya ve Fransa, savunma harcamalarını artırma ve kendi bağımsız askeri kapasitelerini geliştirme yönünde adımlar atıyor. Bu durum, ABD’nin geleneksel ittifak sisteminin çözülme sinyalleri olarak yorumlanıyor.
ABD’nin bu yeni tutumu, yalnızca askeri ittifakları değil, ekonomik ilişkileri de etkiliyor. Trump’ın “Amerika Birinci” politikası, küresel ticaret sistemini parçalarken, doların rezerv para birimi olma statüsünü de sorgulatıyor. BRICS ülkeleri, kendi alternatif ödeme sistemlerini kurma çalışmalarını hızlandırdı. Öte yandan, Çin’in artan etkisi, ABD’nin bıraktığı boşluğu doldurmaya çalışan başlıca güç olarak öne çıkıyor. Asya-Pasifik’teki müttefikler, Çin’in baskısıyla ABD’nin güvenilirliğini test ederken, Orta Doğu’da İran ve Suudi Arabistan arasındaki dengeler de değişiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD’nin dünya düzeninden çekilmesi, bölgesel güçlerin elini güçlendirirken, küresel istikrarı da tehdit ediyor. Avrupa’da savaşın yeniden nüksetmesi ihtimali, NATO’nun geleceği konusunda soru işaretleri yaratıyor. ABD’nin yükünü paylaşmaması durumunda, Avrupa’nın kendi güvenlik mimarisini kurmak zorunda kalması gündemde. Bu durum, Almanya’nın askeri harcamalarını artırma kararıyla örtüşüyor. Orta Doğu’da ise ABD’nin bölgeden çekilmesi, İsrail ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin kendi güvenlik stratejilerini yeniden gözden geçirmesine neden oluyor. Çin, Kuşak ve Yol Projesi ile etki alanını genişletirken, Rusya da enerji ve askeri alanlarda nüfuzunu artırıyor.
Uzmanlar, ABD’nin bu tutumunun dünya düzenini yeniden şekillendireceğini belirtiyor. Artık tek kutuplu dünya düzeninin sona erdiği ve çok kutuplu bir düzene geçildiği savunuluyor. Bu dönüşüm, gelişmekte olan ülkeler için yeni fırsatlar yaratırken, aynı zamanda belirsizlikleri de beraberinde getiriyor. ABD’nin liderlik rolünden vazgeçmesi, Çin ve Rusya gibi ülkelerin bölgesel krizleri daha rahat yönetmesine zemin hazırlayabilir. Ayrıca, iklim değişikliği gibi küresel sorunların çözümünde başat aktör olan ABD’nin geri çekilmesi, Paris Anlaşması hedeflerinin tehlikeye girmesine yol açıyor. Yeni dönemde, uluslararası kurumların reforme edilmesi ve daha kapsayıcı bir yapıya kavuşturulması gerektiği dile getiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD’nin bu yeni dünya düzeni yaklaşımından doğrudan etkilenecek ülkelerin başında geliyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın defalarca vurguladığı “Dünya beşten büyüktür” söylemi, Trump’ın çok kutuplu dünya görüşüyle kısmen örtüşüyor. Türkiye, son yıllarda çok yönlü dış politika izleyerek hem Batı’yla hem de Rusya ve Çin’le ilişkilerini dengeliyor. ABD’nin bölgeden çekilmesi, Türkiye’nin Suriye ve Irak’ta daha bağımsız hareket etmesine olanak tanıyabilir. Ancak, NATO içindeki güvenilirlik ve F-35 programı gibi konularda yaşanan güven bunalımı, Türkiye’yi Rusya’ya yakınlaştırmıştı. Bu yeni dönemde Türkiye’nin, savunma sanayindeki yerli hamlelerini hızlandırması ve enerji merkezi olma çabası, ABD’nin bıraktığı boşluktan yararlanma potansiyelini gösteriyor. Bununla birlikte, küresel ticaret savaşları Türkiye ekonomisini olumsuz etkileyebilir; zira ihracatının önemli bir kısmı ABD ve AB’ye gerçekleşiyor. Ankara, bu belirsizlik ortamında diplomatik manevra alanını genişletmek için hem bölgesel iş birliklerini hem de yeni küresel ittifakları değerlendirmek durumundadır.
