ABD ile Çin arasındaki nükleer rekabet, iki ülkenin stratejik ilişkilerinde yeni bir kavramı merkeze taşıyor: "Yapıcı stratejik istikrar." Uzmanlara göre bu yaklaşımın temelinde, karşılıklı kırılganlığın tanınması yatıyor. Soğuk Savaş döneminde ABD ile Sovyetler Birliği arasında geçerli olan "karşılıklı kesin imha" doktrininin günümüz koşullarına uyarlanmış bir versiyonu olarak görülen bu kavram, nükleer cephaneliklerin sınırlandırılması ve krizlerin yönetilebilir hale getirilmesi için bir zemin sunuyor. Washington ve Pekin arasında resmi olarak başlatılmış bir müzakere süreci bulunmasa da, stratejik diyalog kanallarında bu konunun giderek daha fazla ele alındığı belirtiliyor.
Gelişmenin arka planı: İki süper gücün nükleer modernizasyon yarışı
Çin, son yıllarda nükleer cephaneliğini hızla modernize ediyor ve genişletiyor. Savunma Bakanlığı'nın yayımladığı raporlara göre, Pekin'in sahip olduğu savaş başlığı sayısı 2027 yılına kadar 700'ü, 2030'ların ortasında ise 1000'i bulabilir. Bu artış, ABD'nin uzun süredir sahip olduğu nükleer üstünlüğü tehdit ediyor. Buna karşılık Washington, nükleer üçlüsünü (kara, deniz ve hava tabanlı sistemler) yeniliyor ve daha düşük verimli nükleer silahlar geliştiriyor. İki ülke arasındaki bu silahlanma yarışı, küresel istikrarı tehdit eden bir boyuta ulaşmış durumda.
"Yapıcı stratejik istikrar" kavramı, ilk olarak 2021 yılında ABD'li uzmanlar tarafından ortaya atıldı ve kısa sürede akademik çevrelerde tartışılmaya başlandı. Kavramın temel argümanı, Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi, iki ülkenin birbirine karşı mutlak bir güvenlik arayışından vazgeçmesi gerektiği. Bunun yerine, her iki taraf da diğerinin hayati çıkarlarını tehdit etmeyecek bir denge kurmalı. Çin'in nükleer cephaneliğini sınırlaması, ABD'nin ise füze savunma sistemlerini ve konvansiyonel silahlarını nükleer dengeyi bozmayacak şekilde yapılandırması öngörülüyor.
Ancak bu yaklaşımın önünde önemli engeller var. Çin, nükleer cephaneliğinin ABD'ninkinden sayısal olarak çok daha küçük olduğunu ve ancak yeterli caydırıcılık sağlayacak bir büyüklüğe ulaşması gerektiğini savunuyor. ABD ise Çin'in füze stoklarındaki artışa ve yeni hipersonik silah geliştirmelerine endişeyle yaklaşıyor. İki ülke arasında güven eksikliği, şeffaflık mekanizmalarının yokluğu ve Tayvan, Güney Çin Denizi gibi kronik anlaşmazlık konuları, nükleer diyaloğu zorlaştırıyor.
Küresel ve bölgesel boyut: Asya'dan Avrupa'ya yansımalar
ABD-Çin nükleer rekabeti, yalnızca iki ülkeyi ilgilendiren bir konu değil. Bu rekabetin sonuçları, Asya-Pasifik bölgesindeki müttefiklerden Avrupa'daki NATO ülkelerine kadar geniş bir yelpazeyi etkiliyor. Japonya, Güney Kore ve Avustralya gibi ABD müttefikleri, Çin'in artan nükleer kapasitesine karşı kendi güvenliklerini yeniden değerlendiriyor. Güney Kore'de nükleer silahlanma tartışmaları alevlenirken, Japonya ABD'nin nükleer şemsiyesine olan bağımlılığını sorgulamaya başladı. Öte yandan, Avrupa'da özellikle Almanya ve Fransa, Çin'in nükleer modernizasyonunun Avrupa güvenlik mimarisine etkilerini analiz ediyor. NATO'nun 2022 Stratejik Konsepti'nde Çin ilk kez bir tehdit olarak tanımlanmıştı; bu durum, Transatlantik ittifakının Çin'in nükleer politikalarını daha yakından izlemesine yol açtı.
Uzmanlar, "yapıcı stratejik istikrar" kavramının başarılı olabilmesi için kapsamlı bir güven artırıcı önlemler paketine ihtiyaç olduğunu vurguluyor. Bunlar arasında nükleer doktrinlerin şeffaflaştırılması, kriz iletişim hatlarının kurulması ve balistik füze denemelerinin önceden bildirimi gibi adımlar yer alıyor. Ancak şu ana kadar iki taraf da bu tür somut adımlar atmaktan kaçındı. Bunun yerine, Çin kendi nükleer modernizasyonuna hız verirken, ABD de Hint-Pasifik bölgesinde nükleer paylaşım düzenlemelerini güçlendirmeye çalışıyor. Kısacası, henüz bir anlaşmaya varılmış değil, ancak her iki taraf da nükleer dengenin sürdürülemez bir noktaya gelmeden kontrol altına alınması gerektiğinin farkında.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin güvenlik politikaları açısından dolaylı ancak önemli bir etkiye sahip. Türkiye, NATO üyesi olarak ABD'nin nükleer şemsiyesi altında bulunuyor ve İncirlik Üssü'nde ABD nükleer silahları konuşlu durumda. ABD-Çin nükleer rekabetinin yönetilememesi, küresel güç dengelerinde bir bozulmaya yol açarsa, Türkiye gibi ABD ile derin güvenlik bağları olan ülkeler de bu belirsizlikten etkilenebilir. Ayrıca, Çin'in Orta Asya ve Balkanlar'daki artan ekonomik nüfuzu, nükleer rekabetin yarattığı gerilimin bölgesel yansımalarını Türkiye'nin yakından izlemesini gerektiriyor. Türkiye'nin kendi nükleer enerji programını sürdürdüğü ve nükleer silahsızlanma konularında BM platformlarında aktif rol oynadığı düşünüldüğünde, bu tartışmalar Ankara'nın dış politika gündeminde yer almayı sürdürecektir.
