Avrupa Birliği'ne, kendi mevzuatına uygun hareket etmesi ve İsrail'in işgal altındaki Filistin topraklarında kurduğu yasa dışı yerleşimlerle ticareti derhal durdurması çağrısı yapıldı. Uluslararası hukuku ihlal eden bu yerleşimlerden elde edilen ürünlerin AB pazarında satılması, Birliğin kendi düzenlemeleriyle çelişiyor. Bu çağrı, insan hakları örgütleri ve bazı üye ülkelerin baskısıyla gündeme gelirken, konu aynı zamanda AB'nin Orta Doğu politikasındaki tutarlılık sınavı olarak görülüyor.
Gelişmenin Arka Planı
İsrail'in 1967'den bu yana işgal altında tuttuğu Doğu Kudüs ve Batı Şeria'da inşa ettiği yerleşimler, uluslararası toplum tarafından yasa dışı kabul ediliyor. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 2334 sayılı kararı da bu yerleşimleri kınarken, AB üyesi ülkelerin birçoğu yerleşim mallarının etiketlenmesi gerektiğini savunuyor. Ancak bugüne kadar kapsamlı bir ticaret yasağı uygulanmış değil. İnsan hakları grupları, AB'nin kendi kurallarına aykırı davrandığını ve İsrail'e verdiği ticari ayrıcalıkların işgal politikasını teşvik ettiğini belirtiyor. Özellikle İsrail menşeli ürünlerle yerleşim ürünlerinin aynı statüde değerlendirilmesi, AB'nin gümrük politikalarında bir çifte standart yaratıyor.
Öte yandan, Adalet Komiseri Didier Reynders, çocukların çevrimiçi ortamda korunmasına ilişkin bir açıklamada bulundu. Reynders, 'Tek bir önlem çocukları çevrimiçi tehlikelerden korumaya yetmez' diyerek, sosyal medya platformlarından oyunlara kadar geniş bir yelpazede düzenleme ihtiyacına işaret etti. Bu açıklama, AB'nin Dijital Hizmetler Yasası kapsamında platformlara getirdiği yükümlülüklerle uyumlu. Çocukların mahremiyeti, siber zorbalık ve uygunsuz içerikle mücadele için kapsamlı bir strateji gerektiğini vurgulayan Reynders, üye ülkeleri ulusal düzeyde önlem almaya teşvik etti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
AB'nin İsrail yerleşimleriyle ticareti yasaklaması, Orta Doğu'da dengeleri etkileyebilecek bir adım olarak değerlendiriliyor. İsrail, AB'nin en büyük ticaret ortaklarından biri konumunda ve iki taraf arasındaki ticaret hacmi yıllık 40 milyar avroyu aşıyor. Yerleşim ürünlerinin bu pastadaki payı küçük olsa da, yasağın sembolik önemi büyük. Filistin yönetimi, AB'nin bu yönde atacağı adımı 'tarihi bir karar' olarak nitelendirirken, İsrail hükümeti ise 'ayrımcılık' olarak değerlendiriyor. ABD'nin İsrail'e verdiği koşulsuz destek ve bölgedeki gerginlik, AB'nin kararını daha da hassas kılıyor. Ayrıca, Avrupa'da yükselen aşırı sağ partiler İsrail yanlısı bir çizgi izlerken, sol ve merkez partiler Filistin davasına daha duyarlı.
Küresel ölçekte, yerleşim ürünlerine yönelik yasaklar yaygınlaşıyor. Güney Afrika ve Brezilya gibi ülkeler benzer adımlar atmış durumda. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ofisi de işgal altındaki topraklarla ticaretin uluslararası hukuka aykırı olduğu konusunda uyarılarda bulunuyor. AB'nin kararı, diğer ülkeler için de emsal teşkil edebilir. Öte yandan, çocukların çevrimiçi korunması konusu, AB'nin dijital egemenlik hamleleri çerçevesinde değerlendiriliyor. Platformların içerik denetiminden reklam hedeflemeye kadar birçok alanda yeni yükümlülükler getiren Dijital Hizmetler Yasası, küresel bir model olarak görülüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
AB'nin İsrail yerleşimlerine yönelik ticaret yasağı, Türkiye'nin Filistin davasına verdiği destekle örtüşüyor. Ankara, uzun süredir işgal altındaki topraklarla ticaretin durdurulmasını savunuyor ve bu tür adımları memnuniyetle karşılayacaktır. Ancak, Türkiye'nin İsrail'le son dönemde normalleşme adımları, bu konuda daha dengeli bir politika izlenmesine neden olabilir. Ekonomik olarak, Türkiye'nin Filistin topraklarıyla ticareti sınırlı olsa da, siyasi olarak bu karar, bölgede Türkiye'nin nüfuzunu artırma potansiyeli taşıyor. Ayrıca, çocukların çevrimiçi korunması konusunda AB'nin standartları, Türkiye'nin de 2023'te kabul ettiği Dijital Ortamda Çocuk Hakları Stratejisi ile uyumlu; bu alandaki iş birliği fırsatları doğurabilir.
