Avrupa Birliği (AB), İran’a yönelik kilit yaptırımları, resmi ve kapsamlı bir nükleer anlaşma sağlanana kadar kaldırmayacağını resmen duyurdu. Bu karar, Tahran yönetiminin yaptırımların tamamen ve koşulsuz olarak sona erdirilmesi talebine karşı Brüksel’in net bir duruş sergilediğini gösteriyor. AB Dış İlişkiler Servisi’nden yapılan açıklamada, “Anlaşma sağlanana kadar yaptırım rejiminde herhangi bir değişiklik söz konusu değil” ifadelerine yer verildi.
Gelişmenin arka planı
2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP/ JCPOA), İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırması karşılığında uluslararası yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak 2018’de ABD’nin tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmesi ve yeni yaptırımlar uygulaması, anlaşmayı fiilen askıya aldı. İran da buna karşılık uranyum zenginleştirme seviyesini yükselterek ve uluslararası denetimleri kısıtlayarak anlaşmanın yükümlülüklerini ihlal etti.
2021 yılından bu yana Viyana’da yürütülen müzakerelerde, ABD’nin anlaşmaya yeniden katılımı ve İran’ın nükleer taahhütlerine dönüşü ele alınıyor. Tarafların büyük ölçüde anlaştığı belirtilse de, AB’nin yaptırım konusunda net bir duruş sergilemesi sürecin son aşamada takılı kaldığını gösteriyor.
İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, yaptırımların kademeli değil, tamamen ve doğrulanabilir şekilde kaldırılması gerektiğini savunuyor. AB ise İran’ın nükleer faaliyetlerine dair endişelerini giderecek somut adımlar atılmasını ve Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEA) denetimlerine tam uyum sağlanmasını talep ediyor.
Bölgesel ve küresel boyut
AB’nin bu tutumu, İran ile Batı arasındaki güven bunalımının derinleştiğine işaret ediyor. İran’ın nükleer programı, Orta Doğu’da Suudi Arabistan, İsrail ve Körfez ülkeleri başta olmak üzere bölgesel güçler için doğrudan bir tehdit oluşturuyor. İsrail, İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için diplomatik girişimlerin yanı sıra istihbarat ve askeri operasyonları da içeren bir strateji izliyor.
Küresel ölçekte ise, AB’nin yaptırımlara bağlı kalması petrol piyasalarında dalgalanmaya neden olabilir. İran’ın yaptırımlar altındaki petrol ihracatı zaten sınırlı; ancak tam bir anlaşma sağlanması halinde günlük 1,5 milyon varil ek arz bekleniyordu. AB’nin net duruşu bu beklentileri erteliyor ve enerji fiyatları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor.
Rusya-Ukrayna savaşının ardından Batı ile Rusya arasında derinleşen gerilim, İran’a yönelik yaptırımların geleceğini de belirsizleştiriyor. İran, Rusya’ya insansız hava araçları ve askeri teçhizat sağlayarak Batı’nın Ukrayna’ya desteğine karşı bir denge unsuru oluşturuyor. Bu durum, AB’nin İran’a yönelik yaptırım politikasını daha da karmaşık hale getiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile enerji ve ticaret ilişkilerini sürdürürken, AB’nin yaptırım politikasına uyum sağlamak zorunda. Türkiye’nin doğalgaz ve petrol ithalatında İran önemli bir kaynak; ancak yaptırımlar nedeniyle ticaret hacmi sınırlı. AB’nin yaptırımları sürdürmesi, Türkiye’nin enerji maliyetlerini ve ticaret stratejisini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, İran’ın nükleer programına ilişkin belirsizlik, bölgesel güvenlik dengelerini doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, bir yandan Batı ittifakı içinde kalırken, diğer yandan İran ile ilişkilerini dengelemek zorunda. Bu durum, Ankara’nın dış politikasında hem fırsatlar hem de riskler oluşturuyor.
