Avrupa Birliği (AB), Meta şirketine ait Instagram ve Facebook platformlarının, kullanıcıları bilinçsizce daha fazla zaman geçirmeye iten bazı tasarım özelliklerinin, bloğun Dijital Hizmetler Yasası'nı (DSA) ihlal ettiğine hükmetti. Brüksel'den yapılan açıklamada, söz konusu özelliklerin kullanıcıların beynini 'otomatik pilot moduna' sokarak bağımlılık benzeri bir davranışa yol açtığı belirtildi. AB Komisyonu'nun geçici bulgularına göre, Meta'nın uygulamalarındaki algoritmik sıralama, sonsuz kaydırma ve bildirim sistemleri, kullanıcıların platformda ne kadar zaman geçirdiklerini fark etmelerini engelliyor. Bu, özellikle çocuklar ve gençler için ciddi psikolojik riskler taşıyor.
Gelişmenin arka planı
AB Komisyonu, DSA kapsamında yürüttüğü soruşturmada Meta'nın reklam hedefleme ve içerik önerme sistemlerini inceledi. Komisyon, bu sistemlerin kullanıcıların profiline göre kişiselleştirilmiş içerik sunarken, kullanıcıların gerçek rızasını almadığını veya bu sürecin şeffaf olmadığını tespit etti. Özellikle reşit olmayan kullanıcıların korunması konusunda yetersiz kalan Meta, DSA'nın 'yüksek riskli platform' statüsüne tabi sorumluluklarını yerine getirmiyor.
Soruşturma kapsamında, Meta'nın öneri motorlarının kullanıcıları içerik tüketmeye teşvik etmek için 'karanlık desenler' (dark patterns) kullandığı belirlendi. Bu desenlerden biri olan 'sonsuz kaydırma', kullanıcının kaydırmayı bıraktığında yeni içerik olmadığını fark etmesini engelliyor. Ayrıca, bildirimlerin sürekli olarak kullanıcının dikkatini dağıtması ve 'beğenme' butonlarının sosyal onay bağımlılığını tetiklemesi de raporda eleştirildi.
AB'nin bu ara kararı, Meta'ya yasal savunmasını sunması için 30 gün süre tanıyor. Eğer Meta, suçlamaları bertaraf edemezse, şirket küresel cirosunun %6'sına kadar para cezasına çarptırılabilecek. Meta ise yaptığı açıklamada, platformlarının güvenliğini artırmak için 20 milyardan fazla harcama yaptığını ve DSA'ya uyum için çalıştığını belirtti.
Bölgesel ve küresel boyut
AB'nin bu hamlesi, DSA kapsamında büyük teknoloji şirketlerine karşı alınan en kapsamlı tedbirlerden biri olarak değerlendiriliyor. Daha önce TikTok ve X (eski adıyla Twitter) hakkında da soruşturmalar başlatılmıştı. AB, bu kararla sadece Meta'yı değil, tüm sosyal medya platformlarına 'kullanıcıyı bilinçsiz tüketime iten' tasarımların yasal sonuçları olacağı mesajını veriyor. Bu durum, Avrupa'nın dijital düzenleme konusunda küresel bir standart belirleme çabasının bir parçası.
Öte yandan, ABD'de de benzer yasal düzenlemeler tartışılırken, Çin'in sosyal medya platformları zaten sıkı denetim altında. Küresel ölçekte, bağımlılık yapıcı tasarımlara karşı düzenlemelerin artması bekleniyor. Özellikle Birleşik Krallık ve Avustralya, kendi yasalarını oluştururken AB'nin DSA'sını örnek alıyor. Bu gelişmeler, teknoloji devlerinin iş modellerini kökten değiştirebilir; reklam gelirine dayalı platformlar, kullanıcı etkileşimini artırmak için kullandıkları psikolojik taktiklerden vazgeçmek zorunda kalabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de Instagram ve Facebook'un yoğun kullanıldığı düşünüldüğünde, AB'nin bu kararı doğrudan olmasa da dolaylı etkiler yaratabilir. Türkiye, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve 5651 sayılı İnternet Yasası ile dijital platformları düzenlemeye çalışsa da, bağımlılık yapıcı tasarımlara özel bir hüküm bulunmuyor. Meta'nın Türkiye'de de benzer uygulamaları sürdürmesi durumunda, yerel düzenlemelerin yetersiz kalması olası. Öte yandan, AB'nin bu kararı, Türkiye'deki sivil toplum kuruluşlarına sosyal medya bağımlılığına karşı farkındalık yaratma ve yeni düzenlemeler talep etme konusunda bir argüman sağlayabilir. Ayrıca, Türkiye'nin AB ile uyum sürecinde, dijital düzenlemelerin de bu yönde gelişmesi beklenebilir.
