Küresel iklim krizinin en büyük sorumluları yeniden gündemde. 2024 yılında yayımlanan kapsamlı bir araştırma, dünya genelindeki sera gazı emisyonlarının yüzde 80'inden sadece 57 büyük şirketin sorumlu olduğunu ortaya koydu. Bu çarpıcı veri, fosil yakıt ve ağır sanayi devlerinin iklim değişikliğiyle mücadeledeki rolünü bir kez daha tartışmaya açarken, aynı şirketlerin kendi iklim planları da mercek altına alındı. Araştırma, çok uluslu şirketlerin emisyon azaltma taahhütlerinin yetersiz kaldığını ve mevcut politikaların küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlama hedefini yakalamaktan uzak olduğunu gösteriyor.
Büyük işletmelerin iklim çelişkisi
İklim değişikliğine en fazla katkıda bulunan şirketlerin başında enerji, petrol, doğalgaz ve madencilik sektörleri geliyor. ExxonMobil, Shell, BP, Chevron gibi enerji devleri, tarihsel emisyon sıralamasında üst sıralarda yer alıyor. Ancak bu şirketler, son yıllarda kamuoyu baskısı ve yatırımcı talepleri doğrultusunda 'yeşil dönüşüm' planları açıkladı. Karbon nötr hedefleri, yenilenebilir enerji yatırımları ve emisyon ticareti gibi araçlarla sorumluluklarını yerine getirmeye çalıştıklarını iddia ediyorlar.
Ancak çevre örgütleri ve bağımsız araştırmacılar, bu planların büyük ölçüde yetersiz olduğunu ve bazı durumlarda 'yeşil badana' (greenwashing) olarak nitelendirildiğini belirtiyor. Örneğin, birçok şirket, karbon emisyonlarını dengelemek için karbon kredileri satın alıyor ancak bu kredilerin gerçek anlamda emisyon azaltımı sağlamadığı eleştirisi yapılıyor. Ayrıca, fosil yakıt şirketlerinin yeni petrol ve doğalgaz sahaları açmaya devam etmesi, iklim hedefleriyle çelişiyor.
İklim adaleti ve küresel boyut
Sera gazı emisyonlarının bu denli az sayıda şirkette yoğunlaşması, iklim adaleti tartışmalarını da alevlendiriyor. Gelişmekte olan ülkeler, iklim krizinin bedelini en ağır ödeyen kesim olurken, emisyonların asıl sorumluları olan büyük şirketlerin yeterli sorumluluk üstlenmediği eleştirisi yapılıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) tarafları, 2025'te yapılacak COP30 konferansında emisyon azaltma taahhütlerini yeniden gözden geçirecek. Bu süreçte, büyük şirketler üzerindeki baskının artması ve daha bağlayıcı düzenlemelerin hayata geçirilmesi bekleniyor.
Kamuyu Aydınlatma Platformu (CDP) verilerine göre, dünyanın en büyük 500 şirketinin yarısından fazlasının emisyon azaltma hedefi bulunmuyor. Bu durum, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'in 'iklim taahhütlerinin boş sözlerden ibaret olduğu' yönündeki uyarılarını doğruluyor. Öte yandan, bazı ülkeler karbon vergisi ve sınırda karbon düzenlemesi gibi araçlarla şirketleri dönüşüme zorlamaya çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Paris Anlaşması'nı 2021'de onaylamış ve 2053 yılına kadar net sıfır emisyon hedefini açıklamıştır. Ancak Türkiye'de faaliyet gösteren çok uluslu şirketlerin çoğu, küresel emisyon sıralamasındaki 57 şirket arasında yer almasa da, Türkiye'nin enerji yoğun sanayi ve kömürlü termik santrallere bağımlılığı dikkat çekiyor. Bu gelişme, Türkiye'nin iklim politikalarını şekillendirirken büyük işletmelerin sorumluluğunu da göz önünde bulundurması gerektiğini gösteriyor. Ayrıca, Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) kapsamında Türk ihracatçılarının karbon ayak izini azaltması bir zorunluluk haline geliyor. Bu bağlamda, Türkiye'nin yeşil dönüşüm sürecini hızlandırması ve karbon emisyonlarını azaltmak için somut adımlar atması kritik önem taşıyor.
