İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf, ABD’nin 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nı (KOEP) ihlal ettiğini belirterek, “Zorbalık dönemi sona ermiştir” ifadelerini kullandı. Galibaf, Tahran’da düzenlenen bir oturumda yaptığı konuşmada, Washington’un nükleer anlaşmaya taraf olmasına rağmen yükümlülüklerini yerine getirmediğini ve İran’a yönelik baskı politikalarını sürdürdüğünü söyledi. İranlı yetkili, ABD’nin anlaşmadan tek taraflı çekilmesinin ardından uyguladığı yaptırımların uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurguladı.
Gelişmenin arka planı: KOEP ve taraflar arasındaki anlaşmazlık
2015 yılında imzalanan KOEP, İran’ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında uluslararası yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak 2018’de dönemin ABD Başkanı Donald Trump, anlaşmadan çekildi ve yeniden yaptırım uygulamaya başladı. İran da buna karşılık anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak askıya aldı. Joe Biden yönetimi, anlaşmaya dönüş için müzakereleri başlatmış olsa da taraflar arasındaki güven bunalımı ve çeşitli talepler nedeniyle süreç tıkanmış durumda. Galibaf’ın bu açıklamaları, özellikle Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin son raporunun ardından geldi. UAEA, İran’ın uranyum zenginleştirme seviyesini artırdığını ve bazı tesislerde denetimleri kısıtladığını duyurmuştu.
İran, ABD’nin anlaşmaya dönüş için ön koşul olarak balistik füze programı ve bölgesel politikalarında değişiklik talep etmesini kabul edilemez buluyor. Tahran yönetimi, yalnızca nükleer dosyanın müzakere edilebileceğini ve diğer konuların görüşme kapsamı dışında olduğunu yineliyor. Galibaf’ın “zorbalık” vurgusu, İran’ın müzakere masasında güçlü bir duruş sergileme isteğini yansıtıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Körfez’de yeni bir kriz mi?
İran-ABD gerilimi, Ortadoğu’da dengeleri doğrudan etkiliyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail, İran’ın nükleer programına karşı ortak bir tutum sergilerken, Tahran yönetimi bu ülkeleri “ABD’nin maşası” olarak nitelendiriyor. Galibaf’ın açıklamaları, İran’ın müzakerelerde taviz vermeyeceğinin ve baskılara boyun eğmeyeceğinin sinyalini veriyor. Öte yandan, ABD ve İran arasında dolaylı görüşmeler devam etse de ilerleme kaydedilemiyor.
Küresel enerji piyasaları da bu gelişmelerden etkileniyor. İran, dünyanın en büyük ham petrol ve doğal gaz rezervlerine sahip ülkelerden biri. Yaptırımların sürmesi, küresel enerji arzında daralmaya yol açarken, petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeleri olumsuz etkiliyor. Ayrıca, İran’ın nükleer faaliyetlerinin denetlenememesi, bölgede bir silahlanma yarışını tetikleyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile uzun sınır komşusu ve önemli enerji tedarikçisi konumunda. ABD-İran gerginliği, Türkiye’nin enerji güvenliğini ve bölgesel istikrarını yakından ilgilendiriyor. Ankara, nükleer anlaşmanın devamından yana bir tutum sergilese de, İran’ın füze programı ve bölgesel angajmanları konusunda endişeleri bulunuyor. Ayrıca, ABD yaptırımları Türk şirketlerini ikincil yaptırım riskiyle karşı karşıya bırakıyor. Türkiye, bu krizde dengeli bir diplomatik dil kullanarak hem Batı ile ilişkilerini hem de İran ile iş birliğini sürdürmeye çalışıyor. Galibaf’ın sert söylemi, Ankara için bölgede yeni bir gerilim dalgası anlamına gelebilir.
