Yapay zekanın küresel ekonomiye katacağı trilyonlarca doların nasıl paylaştırılacağı, son haftalarda siyaset ve teknoloji dünyasının en sıcak tartışma konularından biri haline geldi. ABD eski Başkanı Donald Trump’tan OpenAI CEO’su Sam Altman’a kadar geniş bir yelpazede isim, yapay zekanın yarattığı zenginliğin yeniden dağıtımı fikrine sıcak bakıyor. Peki bu öneriler ne kadar gerçekçi ve uygulanabilir?
Gelişmenin Arka Planı
Yapay zeka teknolojileri, özellikle üretken yapay zeka modellerinin yaygınlaşmasıyla, verimlilik artışı ve yeni iş modelleri yoluyla devasa bir ekonomik değer yaratma potansiyeline sahip. Goldman Sachs tahminlerine göre, yapay zeka küresel GSYİH’yi önümüzdeki on yılda %7 oranında (yaklaşık 7 trilyon dolar) artırabilir. Ancak bu zenginliğin büyük kısmının, teknolojiyi kontrol eden bir avuç büyük şirket ve bunların hissedarlarına gitmesi, gelir eşitsizliği endişelerini körüklüyor. Trump, geçtiğimiz günlerde yaptığı bir konuşmada, yapay zekanın faydalarının “Amerikan işçi sınıfına” yayılması gerektiğini söylerken, Altman ise daha radikal bir öneriyle geldi: “Dijital vatandaşlık temettüsü” adını verdiği bir sistemle, her bireye yapay zeka tarafından üretilen değerden düzenli ödeme yapılması.
Altman’ın önerisi, aslında yıllardır tartışılan evrensel temel gelir (UBI) kavramının yapay zeka çağına uyarlanmış bir versiyonu. OpenAI CEO’su, bu sistemin nasıl finanse edileceğine dair ise net bir plan sunmamakla birlikte, “yapay zeka şirketlerinin kârlarının bir kısmının bir fona aktarılması” fikrini ortaya atıyor. Trump’ın söylemi ise daha popülist: “Yapay zeka Çin’e gitmemeli, Amerikalıların cebine girmeli.” Ancak henüz somut bir politika önerisi yok.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu tartışma sadece ABD ile sınırlı değil. Avrupa Birliği, yapay zeka düzenlemeleriyle birlikte “yapay zeka vergisi” veya “robot vergisi” gibi kavramları da gündemine almış durumda. Ancak uzmanlar, yapay zekanın yarattığı değerin ölçülmesi ve adil dağıtımının teknik olarak son derece karmaşık olduğunu vurguluyor. Örneğin, bir yapay zeka modelinin ürettiği çıktının değeri, onu kullanan işletmeden tedarik zincirine kadar geniş bir alana yayılıyor. Ayrıca, yeniden dağıtım mekanizmalarının (vergi, fon, temettü) küresel ölçekte koordine edilmesi gerekiyor; aksi takdirde şirketler düşük vergili bölgelere kayabilir. Küresel Güney açısından ise durum daha kritik: Gelişmekte olan ülkeler, bu teknolojiden pay almak bir yana, iş kaybı ve dijital uçurum gibi risklerle karşı karşıya. Dünya Bankası, yapay zekanın gelişmekte olan ekonomilerde işsizliği artırabileceği uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Yapay zekanın yarattığı zenginliğin dağıtımına yönelik küresel tartışma, Türkiye için de önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye’nin henüz bu alanda kapsamlı bir ulusal yapay zeka stratejisi ve gelir dağılımı politikası bulunmuyor. Eğer yapay zeka, küresel ölçekte olduğu gibi Türkiye’de de verimlilik artışı sağlarsa, bu kazanımların adil paylaşımı için şimdiden hazırlık yapılması gerekiyor. Aksi takdirde, teknolojik dönüşüm mevcut gelir eşitsizliklerini derinleştirebilir. Türkiye’nin, özellikle KOBİ’lerin ve iş gücünün bu dönüşüme uyum sağlaması için eğitim ve sosyal güvenlik ağlarını güçlendirmesi kritik önem taşıyor. Ayrıca, uluslararası arenada yapay zeka vergilendirmesi gibi konularda Türkiye’nin de söz sahibi olması, küresel rekabette geri kalmamak için stratejik bir adım olacaktır.
