Yapay zeka (YZ) tarafından tasarlanan ve çok çeşitli virüslere karşı hedeflenen ilk 'evrensel aşı', insanlar üzerinde yapılan küçük çaplı bir klinik denemede test edildi. Yeni bir araştırmaya göre aşı, katılımcıların bağışıklık sisteminde 'mütevazı' bir etki yarattı. Deneme, etkin maddesi tamamen yapay zeka tarafından tasarlanan bir aşının insanlarda ilk kez test edilmesi açısından bilimsel bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Araştırma, Flinders Üniversitesi ve yapay zeka biyoteknoloji şirketi Evaxion Biotech iş birliğiyle yürütüldü. Bulgular, aşının güvenli olduğunu ve geniş spektrumlu bir bağışıklık yanıtını tetikleme potansiyeline sahip olduğunu gösteriyor.
Yapay zeka aşı tasarımında nasıl kullanıldı?
Geleneksel aşı geliştirme süreçleri yıllar süren laboratuvar çalışmaları ve deneyleri gerektiriyor. Oysa Evaxion’un geliştirdiği yapay zeka platformu, bağışıklık sistemini uyarabilecek viral protein parçalarını (epitoplar) saniyeler içinde analiz edip seçebiliyor. Bu teknoloji, özellikle yeni ortaya çıkan veya mutasyona uğrayan virüslere karşı hızlı aşı üretiminin önünü açabilir. Araştırma ekibi, yapay zekanın binlerce viral genomu tarayarak, farklı virüs türlerinde ortak olan ve bağışıklık sistemi tarafından tanınabilen bölgeleri tespit ettiğini belirtiyor. Bu sayede sadece bir virüse değil, influenza, koronavirüs veya RSV gibi birden fazla solunum yolu virüsüne karşı koruma sağlayabilecek 'evrensel' bir aşı adayı oluşturuldu.
Aşının etkinliği, 24 sağlıklı gönüllü üzerinde yapılan Faz I denemesinde test edildi. Katılımcılara iki doz halinde uygulanan aşı, beklenenin altında bir bağışıklık yanıtı üretse de, araştırmacılar bu durumu 'beklenen bir mütevazılık' olarak yorumluyor. Hiçbir katılımcıda ciddi yan etkiye rastlanmazken, en sık görülen şikayetler enjeksiyon bölgesinde hafif ağrı ve yorgunluk oldu. Araştırmanın başyazarı Profesör Nikolai Petrovsky, 'Bu ilk adım, yapay zekanın aşı geliştirmede ne kadar güçlü bir araç olabileceğini gösteriyor. Sonuçlar mütevazı olsa da, teknolojinin doğru yönde ilerlediğini kanıtlıyor' dedi.
Küresel salgınlara karşı yeni bir çağ mı?
Yapay zeka destekli aşı tasarımı, özellikle COVID-19 benzeri küresel salgınlara hızlı yanıt verme potansiyeli nedeniyle büyük ilgi çekiyor. Geleneksel yöntemlerle bir aşının geliştirilmesi ortalama 10-15 yıl sürerken, yapay zeka bu süreyi birkaç aya indirebilir. Evaxion, denenen aşının bir sonraki versiyonunda daha güçlü bir bağışıklık yanıtı elde etmek için yapay zeka algoritmalarını iyileştireceğini duyurdu. Şirket, 2025 yılı içinde daha kapsamlı bir Faz II denemesine başlamayı planlıyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), yapay zekanın aşı geliştirmede kullanılmasını 'önümüzdeki on yılın en umut verici teknolojilerinden biri' olarak nitelendiriyor.
Bununla birlikte, bazı bilim insanları ihtiyatlı olunması gerektiğini vurguluyor. Londra Hijyen ve Tropikal Tıp Okulu’ndan Dr. Zeynep Öztürk, 'Yapay zeka modelleri, eğitim verilerinin kalitesine bağımlıdır. Yanlı veya eksik verilerle eğitilen bir yapay zeka, istenmeyen sonuçlara yol açabilir' uyarısında bulunuyor. Ayrıca, evrensel aşı kavramının henüz teorik bir çerçevede olduğu ve klinik denemelerde kanıtlanması gerektiği belirtiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin biyoteknoloji ve aşı araştırmalarına yaptığı yatırımların önemini bir kez daha ortaya koyuyor. Türkiye, COVID-19 salgını sırasında yerli aşı geliştirme çalışmalarına hız vermiş, ancak Turkovac gibi projeler küresel rekabette sınırlı kalmıştı. Yapay zeka tabanlı aşı tasarımı, Türkiye'nin bu alandaki teknolojik açığını kapatmak için bir fırsat olabilir. Ankara, son yıllarda yapay zeka stratejilerine büyük bütçeler ayırırken, sağlık sektöründe bu teknolojinin kullanımı henüz emekleme aşamasında. Türkiye'nin, Evaxion gibi özel şirketlerle veya uluslararası araştırma merkezleriyle iş birliği yaparak bu alana girmesi, hem pandemilere karşı hazırlıklı olmasını sağlayabilir hem de biyoteknoloji ihracatında yeni bir pazar yaratabilir. Ancak, yapay zeka etiği ve veri güvenliği konularında ulusal düzenlemelerin de hızla tamamlanması gerekiyor.
