ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, Çarşamba günü yaptığı açıklamada, İsrail hükümetindeki bazı üyelerin geçtiğimiz ay imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptı (MOU) çerçevesinde şekillenen ABD-İran anlaşmasından "nefret ettiğini" belirtti. Vance, düzenlediği basın toplantısında, "İsrail hükümetinin Amerikan siyasetini ne kadar etkilediğine dair çok fazla konuşma var. Kesinlikle bazı İsrailli yetkililer var ki bu anlaşmadan nefret ediyorlar" ifadelerini kullandı. Bu açıklamalar, Washington ile Tel Aviv arasında son dönemde yükselen gerilimin bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin Arka Planı
Ocak ayında imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptı, ABD ile İran arasında nükleer program başta olmak üzere çeşitli konularda iş birliğini öngörüyor. Anlaşma, Trump yönetiminin 2018'de çekildiği Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) yerine geçecek yeni bir çerçeve olarak sunuluyor. Ancak İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına izin vereceği gerekçesiyle anlaşmaya sert tepki gösteriyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, daha önce yaptığı açıklamalarda "İran'ın nükleer silah elde etmesine izin verecek her türlü anlaşmaya karşı olduklarını" vurgulamıştı. Vance'in sözleri, ABD yönetimi içinde İsrail'e yönelik artan hayal kırıklığını ortaya koyuyor. Beyaz Saray sözcüsü, konuyla ilgili yaptığı kısa açıklamada, "Başkan Yardımcısı'nın ifadeleri, İsrail'in meşru güvenlik endişelerini anladığımızı ancak anlaşmanın bölgesel istikrar için kritik olduğunu yansıtıyor" dedi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Vance'in açıklamaları, ABD-İsrail ilişkilerinde son dönemde yaşanan gerginliğin bir parçası olarak görülüyor. Biden yönetimi, İran'ı diplomatik yollarla nükleer programdan uzaklaştırmaya çalışırken, İsrail ise askeri seçenekleri masada tutuyor. Geçtiğimiz hafta İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant, "İran'ın nükleer tesislerine yönelik operasyonel planların hazır olduğunu" açıklamıştı. Öte yandan, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, ABD-İran anlaşmasını dolaylı olarak destekliyor; ancak İran'ın bölgesel nüfuzuna ilişkin endişelerini de dile getiriyorlar. Rusya ve Çin, anlaşmayı dikkatle izlerken, Avrupa Birliği ise süreci "olumlu bir adım" olarak nitelendiriyor. Uzmanlar, Vance'in sözlerinin İran'la müzakerelerde ABD'nin elini güçlendirebileceğini, ancak İsrail'le ittifakı da zora sokabileceğini belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşması, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrar açısından kritik öneme sahip. Türkiye, İran'dan doğal gaz ithal eden ülkelerden biri olarak, anlaşmanın yaptırımları hafifletmesi halinde enerji maliyetlerinde düşüş bekleyebilir. Ancak İran'ın nükleer programının sınırlandırılması, Orta Doğu'da silahlanma yarışını tetikleyebilir ve bu da Türkiye'nin güvenlik politikalarını doğrudan etkiler. Ayrıca, İsrail'in anlaşmaya karşı çıkması, Ankara ile Tel Aviv arasında son dönemde normalleşen ilişkileri yeniden gerginleştirebilir. Türkiye, bu süreçte diplomatik dengeleri koruyarak hem enerji ihtiyacını karşılamaya hem de bölgesel istikrarsızlığın önüne geçmeye çalışacaktır.
