ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance, Perşembe günü İsrail hükümetine yönelik sert bir uyarıda bulunarak, Başkan Donald Trump'ın Tahran'la vardığı nükleer anlaşmaya karşı çıkan İsrailli yetkililere, Trump'ın İsrail'in 'tek dostu' olduğunu hatırlattı. Vance, New York'ta düzenlenen bir etkinlikte yaptığı konuşmada, 'İsrailli dostlarımızın bu anlaşmayı sabote etmeye çalışması kabul edilemez. Başkan Trump, İsrail'in ABD'deki en güçlü müttefikidir ve bu anlaşma onun imzasını taşımaktadır' ifadelerini kullandı. Trump yönetimi, İran'ın nükleer programını sınırlandırmak ve ekonomik yaptırımları hafifletmek amacıyla geçen hafta Tahran'la kapsamlı bir anlaşma imzalamıştı.
Anlaşma ve İsrail'in tepkisi
Trump yönetiminin İran'la imzaladığı anlaşma, İran'ın uranyum zenginleştirme kapasitesini 3,67'de sınırlandırmasını ve uluslararası denetimlere izin vermesini öngörüyor. Buna karşılık, ABD ve müttefikleri İran'a uygulanan ekonomik yaptırımları kademeli olarak kaldıracak. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Savunma Bakanı Israel Katz, anlaşmayı 'tarihsel bir hata' olarak nitelendirerek kamuoyu önünde sert eleştiriler yöneltmişti. Netanyahu, anlaşmanın İran'ın nükleer silah elde etmesini engellemeyeceğini ve bölgesel güvenliği tehdit ettiğini savunmuştu. Vance'in uyarısı, bu eleştirilerin ardından geldi. Başkan yardımcısı, 'İsrail'in güvenliği bizim için öncelikli, ancak bu anlaşmayı baltalama girişimleri iki ülke arasındaki ilişkileri zedeleyebilir' dedi.
Bölgesel ve küresel boyut
İran anlaşması, Orta Doğu'da dengeleri değiştirme potansiyeli taşıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, anlaşmayı ihtiyatla karşılasa da, İran'la diplomatik temaslarını artırmış durumda. Avrupa Birliği ve Rusya, anlaşmayı memnuniyetle karşılarken, İsrail'in muhalefeti bölgesel gerilimi tırmandırabilir. Uzmanlar, Trump'ın İsrail'e yönelik bu uyarısının iki ülke arasında nadir görülen bir kamuoyu çatışması olduğunu belirtiyor. Daha önce Trump, Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıma ve Golan Tepeleri'nde İsrail egemenliğini destekleme gibi adımlarla İsrail'e güçlü destek vermişti. Bu nedenle Vance'in açıklamaları, Trump yönetiminin İran konusunda İsrail'den taviz beklediğine işaret ediyor. Anlaşmanın uygulanması, İran'ın bölgedeki nüfuzunu azaltabilir ve petrol piyasalarını etkileyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşması ve İsrail'in muhalefeti, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren bir gelişmedir. Türkiye, İran'la enerji ticareti ve sınır güvenliği konularında derin bağlara sahip. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi, İran'a uygulanan yaptırımların hafiflemesiyle Türkiye'nin ekonomik ilişkilerini geliştirmesine olanak tanıyabilir. Ayrıca, İran'ın nükleer programının denetim altına alınması, bölgesel bir nükleer silahlanma yarışını önleyerek Türkiye'nin güvenlik çıkarlarına hizmet eder. Ancak İsrail'in anlaşmaya karşı tutumu, Orta Doğu'da yeni bir kriz potansiyeli taşımakta; bu durum Türkiye'nin bölgedeki diplomatik dengeleri gözetmesini gerektirmektedir. Türkiye, anlaşmanın başarılı olması durumunda Suriye ve Irak'ta İran etkisinin azalmasından da etkilenebilir.
