ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance, Trump yönetiminin İran'la müzakere ettiği iddia edilen anlaşmanın ayrıntılarına ilişkin haberlere sert bir dille karşı çıktı. Vance, Cuma günü yaptığı açıklamada, Tahran'ın anlaşma kapsamında "herhangi bir nakit almayacağını" vurguladı. Bu açıklama, Başkan Donald Trump'ın İran tarafından sızdırıldığı iddia edilen anlaşma ayrıntılarını reddetmesinin ardından geldi. Vance, Fox News'a verdiği röportajda, "İran'a nakit para vermek gibi bir durum söz konusu değil. Anlaşma, onların nükleer programını durdurmayı ve bölgedeki istikrarsızlaştırıcı faaliyetlerine son vermeyi hedefliyor" ifadelerini kullandı.
Gelişmenin arka planı
Trump yönetimi, İran'la yeni bir anlaşma zemini arayışında olduğu yönündeki haberleri doğrulamış değil. Ancak geçtiğimiz günlerde İranlı yetkililerin, ABD ile gizli müzakereler yürütüldüğüne dair sızıntılar yapması Washington'da rahatsızlık yarattı. İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, Tahran'ın "onurlu bir anlaşma" için müzakere masasına dönmeye hazır olduğunu ancak ön koşulları kabul etmeyeceğini duyurmuştu. Trump ise Truth Social platformundan yaptığı paylaşımda, "İran'a asla nakit para verilmeyecek, nükleer silah elde etmelerine de izin verilmeyecek" yazmıştı. Vance'in açıklamaları, özellikle İran'ın nükleer programının ilerlediği ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerini %60 saflığa çıkardığı bir dönemde geldi.
ABD'nin İran politikasında son dönemde yaşanan bu hareketlilik, 2018'de Trump'ın nükleer anlaşmadan (JCPOA) çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlamasıyla başlayan gerginliğin ardından tırmanan bir kriz ortamında gerçekleşiyor. İran, yaptırımların etkisiyle ekonomik olarak zor günler geçirirken, nükleer programını hızlandırarak uluslararası topluma pazarlık gücünü artırmaya çalışıyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) son raporunda, İran'ın uranyum zenginleştirme kapasitesini önemli ölçüde artırdığını ve denetimlere kısmi engellemeler getirdiğini belirtti.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD ile İran arasındaki bu gerginlik, sadece iki ülkeyi değil, tüm Ortadoğu'yu ve küresel enerji piyasalarını yakından ilgilendiriyor. İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşma potansiyeli, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkelerinde ciddi güvenlik endişelerine yol açıyor. İsrail, İran'ın nükleer tesislerine yönelik askeri seçenekleri masada tutarken, Suudi Arabistan da kendi nükleer programını hızlandırmış durumda. Bu durum, Ortadoğu'da bir nükleer silahlanma yarışını tetikleyebilir. Ayrıca, dünyanın en büyük petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip İran'a yönelik yaptırımlar, küresel enerji fiyatları üzerinde baskı yaratıyor. Vance'in açıklamaları, Trump yönetiminin İran'la olası bir anlaşmada doğrudan nakit transferi yapmayarak, bu tür bir ödemenin İran'ın bölgedeki milis güçlerine veya füze programına aktarılmasının önüne geçmeyi amaçladığını gösteriyor.
Avrupa Birliği ve diğer aktörler ise ABD-İran gerginliğinde arabuluculuk yapmaya çalışıyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, geçtiğimiz haftalarda yaptığı açıklamada, "İran'ın nükleer silah elde etmesine izin vermemeliyiz" diyerek ABD'nin pozisyonuna yakın bir duruş sergiledi. Ancak Avrupa ülkeleri, Trump'ın 2018'deki anlaşmadan çekilme kararına şiddetle karşı çıkmış ve anlaşmayı kurtarmak için INSTEX adlı ödeme mekanizmasını devreye sokmuştu. Şimdi ise yeni bir anlaşma için zemin yoklanıyor. Vance'in açıklamaları, en azından kamuoyu önünde Trump yönetiminin taviz vermeyeceği mesajını verse de, arka planda dolaylı müzakerelerin sürdüğü biliniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki bu gelişme, Türkiye için doğrudan ve dolaylı etkiler barındırıyor. Türkiye, İran'la enerji ticareti yapan ve komşu olan bir ülke olarak, olası bir anlaşmanın bölgesel istikrar ve enerji arz güvenliği üzerinde olumlu etkileri olabileceğini değerlendirebilir. Ancak Vance'in 'nakit para verilmeyecek' açıklaması, İran'ın ekonomik sıkışıklığının devam edeceğine ve bunun da Türkiye-İran sınır ticareti ile enerji anlaşmalarını olumsuz etkileyebileceğine işaret ediyor. Ayrıca, İran'ın Suriye ve Irak'taki faaliyetleri göz önüne alındığında, ABD ile bir anlaşma sağlanamaması halinde bu bölgelerdeki gerginliklerin artması ve Türkiye'nin güvenlik çıkarlarının zarar görmesi riski bulunuyor. Türkiye, bu süreçte hem ABD hem de İran'la diyaloğunu sürdürerek, bölgesel bir krizi önlemeye çalışacaktır.
