Fransa'nın, 1980 yılında İtalya'nın Ustica adası yakınlarında düşen yolcu uçağına ilişkin savunma belgelerini İtalyan yargısıyla paylaşma kararı, yıllardır çözülemeyen kazanın aydınlatılması umudunu yeniden canlandırdı. Dönemin İtalya Cumhurbaşkanı Francesco Cossiga, uçağın yanlışlıkla bir Fransız savaş uçağı tarafından düşürüldüğünü iddia etmişti. Şüpheciler ise belgelerin yeterli olmayabileceği uyarısında bulunuyor.
Ustica Faciası: 40 Yıllık Gizem
27 Haziran 1980 akşamı, Bologna'dan Palermo'ya giden Itavia Havayolları'na ait DC-9 tipi yolcu uçağı, Sicilya'nın kuzeyindeki Ustica adası yakınlarında radar ekranlarından kayboldu. Uçakta bulunan 81 kişi hayatını kaybetti. Kazanın hemen ardından yapılan incelemelerde, uçağın havada parçalandığı ve enkazın deniz tabanına dağıldığı tespit edildi. İlk teoriler arasında yapısal bir arıza veya pilot hatası yer alıyordu. Ancak 1990'larda yürütülen soruşturmalar, uçağın bir füze tarafından vurulmuş olabileceğini ortaya koydu.
İtalyan savcılar, DC-9'un bir askeri tatbikat sırasında ateşlenen bir füze ile düşürüldüğünü, bunun da bir "kimlik hatası" sonucu gerçekleştiğini öne sürdü. O dönemde Akdeniz'de yoğun bir NATO tatbikatı yapıldığı ve bölgede çok sayıda savaş uçağının bulunduğu biliniyor. Uçağın, Libya lideri Muammer Kaddafi'ye yönelik bir suikast girişimi sırasında yanlışlıkla hedef alındığı iddiaları da gündeme geldi. Fransa, 1980'lerde bölgede askeri varlık bulunduruyordu ve Fransız donanmasına ait uçak gemileri Akdeniz'de konuşluydu.
2013 yılında İtalya'nın eski Cumhurbaşkanı Francesco Cossiga, yaptığı açıklamada, uçağın bir Fransız savaş uçağı tarafından yanlışlıkla düşürüldüğünü ve olayın örtbas edildiğini iddia etti. Cossiga, o dönemde istihbarat servisleriyle yakın ilişkileri olan bir siyasetçi olarak biliniyordu. Fransa bu iddiaları her zaman reddetti. Ancak İtalyan yargısı, yıllar boyunca Fransa'dan askeri kayıtların ve radar verilerinin paylaşılmasını talep etti; Paris yönetimi bu talepleri genellikle güvenlik gerekçesiyle geri çevirdi.
Fransa'nın Adımı ve Beklentiler
Fransa'nın son kararı, İtalyan soruşturma makamları için bir dönüm noktası olabilir. Fransız yetkililer, savunma arşivlerinden seçilmiş belgeleri İtalyan yargısına teslim etmeyi kabul etti. Bu belgeler arasında radar kayıtları, uçuş planları ve askeri iletişim dökümlerinin bulunabileceği belirtiliyor. İtalyan basınına göre, savcılar özellikle o gece Akdeniz'de görev yapan Fransız savaş uçaklarının kimlikleri ve görev tanımları üzerinde duruyor.
Uzmanlar, belgelerin kazanın sebebini kesin olarak ortaya koyabileceği konusunda temkinli. Uluslararası hukuk profesörü Maria Grazia ve emekli askeri pilot Jean-Pierre Dubois gibi isimler, 40 yıl öncesine ait kayıtların eksik veya tahrif edilmiş olabileceğini, ayrıca Fransa'nın hassas bilgileri paylaşmaktan kaçınabileceğini belirtiyor. Yine de İtalyan kamuoyu, bu adımı olumlu karşıladı. Ustica kurbanlarının aileleri, yıllardır gerçeğin ortaya çıkması için mücadele ediyor ve Fransa'nın işbirliğini "umut verici" olarak nitelendiriyor.
Kazanın ardından İtalya'da geniş çaplı bir soruşturma yürütüldü ancak bugüne kadar kesin bir sonuca ulaşılamadı. 2011'de İtalya'nın en yüksek mahkemesi, kazanın bir füze saldırısı sonucu meydana geldiğini kabul etti ve İtalyan hükümetini kurbanların ailelerine tazminat ödemeye mahkûm etti. Ancak saldırıyı kimin düzenlediği resmi olarak tespit edilemedi. Fransa'dan gelecek belgeler, bu soruya yanıt verebilir.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Ustica davası, sadece bir havacılık kazası değil, aynı zamanda Soğuk Savaş döneminde Akdeniz'de yaşanan gizli askeri operasyonların ve istihbarat oyunlarının bir yansıması olarak görülüyor. Olay, NATO müttefikleri arasında bile güven bunalımı yaratabilecek nitelikte. Eğer iddialar doğrulanırsa, bir NATO üyesi ülkenin (Fransa) diğer bir NATO üyesinin (İtalya) sivil uçağını yanlışlıkla düşürmesi, ittifak içi ilişkilerde derin bir yara açabilir. Ayrıca, olayın üzerinin kapatıldığı iddiaları, devletlerin şeffaflığı ve hesap verebilirliği konusunda uluslararası kamuoyunda tartışmalara yol açabilir.
Fransa'nın belge paylaşımı, Avrupa Birliği içinde adalet ve işbirliği açısından da bir test niteliğinde. İtalya, AB üyesi bir ülke olarak Fransa'dan adli yardım talebinde bulundu ve olumlu yanıt aldı. Bu, AB içindeki hukuki işbirliğinin güçlendirilmesi açısından emsal teşkil edebilir. Öte yandan, belgelerin içeriği ne olursa olsun, kamuoyunun tatmin edilmesi ve kurban ailelerinin acılarının dinmesi için daha fazla şeffaflık gerekiyor.
Ustica, aynı zamanda İtalya'nın iç siyasetinde de yankı buluyor. Aşırı sağ ve sol partiler, olayın aydınlatılması için yıllardır kampanya yürütüyor. Başbakan Giorgia Meloni hükümeti, soruşturmanın sonuna kadar takipçisi olacağını açıkladı. Fransa'nın tutumu, İtalya ile ilişkilerde bir yumuşama sinyali olarak da okunabilir; zira iki ülke arasında son yıllarda göç ve enerji konularında gerilimler yaşanmıştı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Ustica davası, Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmese de Akdeniz'deki askeri hareketlilik ve NATO içi güven sorunları açısından önemli dersler içeriyor. 1980'lerde Akdeniz'de yaşanan bu tür olaylar, bölgedeki istikrarsızlığın ve gizli operasyonların boyutunu gözler önüne seriyor. Türkiye, Doğu Akdeniz'de enerji ve deniz yetki alanları konusunda Yunanistan ve Fransa ile zaman zaman karşı karşıya geliyor. Fransa'nın Ustica belgelerini paylaşması, şeffaflık ve ittifak içi dayanışma adına olumlu bir adım olarak yorumlanabilir. Ancak Türkiye, benzer durumlarda kendi güvenlik çıkarlarını korumak için uluslararası hukuku ve diyalog kanallarını kullanmaya devam etmeli. Ayrıca, bu dava, askeri tatbikatlar sırasında sivil kayıpların önlenmesi için daha sıkı koordinasyon gerektiğini gösteriyor.
