Ukrayna'da arkeologlar, Rus sabotajı sonucu yıkılan Nova Kakhovka Barajı'nın ortaya çıkardığı tarihi ve arkeolojik zenginliklerin korunması için Unesco'ya başvurdu. Uzmanlar, barajın yeniden inşa edilmesi halinde bölgenin ekolojik ve kültürel açıdan yok olacağı uyarısında bulunuyor.
Barajın yıkılması ve ortaya çıkan hazineler
Haziran 2023'te Rus güçlerinin sabotajı sonucu yıkılan Nova Kakhovka Barajı, Dnipro Nehri boyunca geniş bir alanın sular altında kalmasına neden olmuştu. Ancak suların çekilmesiyle birlikte, binlerce yıllık tarihi eserler ve arkeolojik alanlar gün yüzüne çıktı. Ukraynalı su altı arkeologları ve araştırmacılar, Eylül ayında Dnipro Nehri kıyısında kamp kurarak bölgede kazı çalışmaları yürütüyor. Ekipler, çadırlarında çay demlerken bir yandan da nehir yatağında ve kıyı şeridinde bulunan kalıntıları belgeliyor.
Arkeologlar, bölgede Tunç Çağı'ndan Orta Çağ'a kadar uzanan geniş bir zaman dilimine ait yerleşim izleri, seramik parçaları, metal eserler ve hatta gemi kalıntıları buldu. Bu keşifler, bölgenin antik ticaret yolları ve kültürel etkileşimler açısından ne kadar önemli olduğunu gözler önüne seriyor. Ancak uzmanlar, bu eşsiz mirasın korunması için acil önlem alınması gerektiğini vurguluyor.
Unesco'ya çağrı: Barajı yeniden inşa etmeyin
Ukraynalı koruma uzmanları ve arkeologlar, Unesco'ya hitaben yaptıkları çağrıda, Nova Kakhovka Barajı'nın yeniden inşa edilmemesi gerektiğini belirtiyor. Onlara göre, barajın yeniden yapılması, yeni bir ekolojik felakete yol açacak ve ortaya çıkan arkeolojik alanları sular altında bırakacak. Uzmanlar, bunun "ekosit" (ekolojik soykırım) olarak nitelendirilebileceğini söylüyor.
Daha önce barajın bulunduğu bölgede yapılan çevresel değerlendirmeler, barajın yeniden inşasının nehir ekosistemini ciddi şekilde bozacağını, balık göç yollarını engelleyeceğini ve kıyı erozyonunu artıracağını ortaya koymuştu. Ayrıca, barajın yıkılmasıyla ortaya çıkan verimli topraklar, tarım için de potansiyel taşıyor. Koruma uzmanları, bölgenin "doğal ve kültürel miras alanı" ilan edilerek korunmasını öneriyor.
Unesco yetkilileri henüz konuya ilişkin resmi bir açıklama yapmadı. Ancak Ukrayna Kültür Bakanlığı, bölgenin Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınması için girişim başlattığını duyurdu. Bakanlık, barajın yeniden inşası yerine, bölgenin arkeolojik ve doğal değerlerinin korunması için uluslararası destek çağrısında bulunuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Nova Kakhovka Barajı'nın yıkılması, sadece Ukrayna için değil, bölge genelinde de büyük yankı uyandırmıştı. Baraj, Dnipro Nehri üzerindeki en büyük hidroelektrik santrallerden biriydi ve geniş tarım arazilerinin sulanmasında kritik rol oynuyordu. Yıkım, binlerce hektar tarım arazisinin susuz kalmasına ve içme suyu sıkıntısına yol açtı. Ayrıca, barajın çökmesiyle birlikte Kırım'a giden su kanalları da zarar gördü; bu durum, Rusya'nın bölgedeki su politikalarını da etkiledi.
Uluslararası toplum, barajın yıkılmasını savaş suçu olarak nitelendirirken, çevresel etkileri aylarca sürdü. Sular altında kalan alanlarda hayvan ve bitki ölümleri yaşandı, nehir kirliliği arttı. Şimdi ise suların çekilmesiyle ortaya çıkan tarihi eserler, bölgenin kültürel mirasının korunması için yeni bir fırsat sunuyor. Ancak bu fırsatın değerlendirilmesi, Ukrayna'nın savaş koşullarında ne kadar mümkün olacağı belirsiz.
Unesco'nun konuya müdahil olması, bölgenin uluslararası koruma statüsü kazanması açısından önemli bir adım olabilir. Ancak Rusya'nın bölgedeki askeri varlığı ve süregelen çatışmalar, sahadaki çalışmaları zorlaştırıyor. Uzmanlar, barajın yeniden inşası konusunda karar verilmeden önce kapsamlı bir çevresel ve kültürel etki değerlendirmesi yapılması gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Nova Kakhovka Barajı'nın yıkılması ve sonrasında ortaya çıkan arkeolojik alanlar, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren bir gelişme olmasa da, Karadeniz havzasındaki çevresel ve kültürel dinamikler açısından dolaylı etkileri olabilir. Türkiye, Ukrayna ve Rusya arasındaki savaşta denge politikası izlerken, bölgedeki insani ve ekolojik krizlere karşı duyarlılık göstermiştir. Barajın yıkılması, Dnipro Nehri üzerinden Karadeniz'e taşınan kirleticiler nedeniyle Karadeniz ekosistemini de tehdit etmişti. Türkiye, Unesco nezdinde yürütülecek koruma çabalarına destek vererek, hem bölgesel istikrara hem de kültürel mirasın korunmasına katkı sağlayabilir. Ayrıca, savaş sonrası yeniden inşa sürecinde Türk şirketlerinin altyapı projelerinde yer alması muhtemel; bu tür projelerde çevresel ve kültürel etki değerlendirmelerinin önemi artacaktır.
