Ukrayna ve Moldova, 25 Haziran Pazartesi günü Avrupa Birliği'ne (AB) üyelik müzakerelerinin ilk aşamasına resmen başlayarak, tarihi bir adım atıyor. Bu süreç, Nisan ayında Macaristan'da yapılan parlamento seçimlerinin ardından yeni hükümetin AB yanlısı bir tutum sergilemesiyle hız kazandı. AB üyesi ülkeler, Ukrayna ve Moldova'nın adaylık sürecini başlatma konusunda uzun süredir anlaşmazlık yaşıyordu; ancak Budapeşte'nin tavrını değiştirmesi, iki ülke için müzakerelerin önünü açtı. İlk aşama, AB müktesebatının 35 faslından oluşan uyum sürecinin başlangıcı niteliğinde. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, bu gelişmeyi "tarihi bir dönüm noktası" olarak nitelendirirken, Moldova Cumhurbaşkanı Maia Sandu da ülkesinin Avrupa yolculuğunda "somut bir ilerleme" kaydettiğini vurguladı.
Gelişmenin arka planı
Ukrayna, 2022 Şubat ayında Rusya'nın geniş çaplı işgaline maruz kaldıktan hemen sonra AB'ye üyelik başvurusunda bulunmuştu. Moldova ise aynı yılın mart ayında başvurusunu yaptı. Her iki ülke de Haziran 2022'de resmen aday statüsü kazandı. Ancak müzakerelerin başlaması için AB üyesi 27 ülkenin oybirliği gerekiyordu. Macaristan, Ukrayna'daki Macar azınlığın hakları konusundaki endişeleri gerekçesiyle süreci uzun süre bloke etti. Nisan 2024'teki Macaristan seçimlerinde iktidardaki Fidesz partisinin yenilgi alması ve yeni koalisyon hükümetinin Avrupa yanlısı bir çizgi benimsemesi, Kiev ve Kişinev için dönüm noktası oldu. AB Konseyi, Mayıs ayında yaptığı toplantıda müzakerelerin başlatılmasına onay verdi. Müzakere çerçevesi, hukukun üstünlüğü, yolsuzlukla mücadele ve temel haklar gibi alanlarda kapsamlı reformları içeriyor.
Ukrayna ve Moldova'nın AB üyeliği süreci, Rusya'nın etki alanını daraltma stratejisi olarak da görülüyor. Özellikle Ukrayna, savaşın ortasında reformları sürdürmeye çalışırken, AB'nin genişleme politikası jeopolitik bir araç haline geldi. Moldova ise Transdinyester sorunu ve enerji bağımlılığı gibi yapısal zorluklarla karşı karşıya. Müzakerelerin ilk aşaması olan "tarama" süreci, iki ülkenin mevzuatını AB standartlarına uyumlaştırmasını kapsıyor. Bu sürecin birkaç yıl sürmesi bekleniyor.
Bölgesel ve küresel boyut
AB'nin bu genişleme hamlesi, Batı Balkanlar'daki aday ülkeler üzerinde de baskı oluşturuyor. Sırbistan, Karadağ, Arnavutluk, Kuzey Makedonya ve Bosna Hersek yıllardır üyelik müzakerelerini sürdürürken, Ukrayna ve Moldova'nın hızlı ilerlemesi bölgede memnuniyetsizlik yaratabilir. Öte yandan, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşı, AB'nin güvenlik ve savunma politikalarını yeniden şekillendiriyor. AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, "Ukrayna ve Moldova'nın üyeliği sadece bir genişleme değil, aynı zamanda kıtamızın güvenliğine yapılan bir yatırımdır" dedi. AB'nin doğu sınırındaki istikrarı artırma çabası, NATO'nun da ilgisini çekiyor. Ukrayna, NATO üyeliği için de başvuruda bulunmuş durumda; ancak savaş nedeniyle bu süreç askıda. AB üyeliği, Kiev'e hem ekonomik hem de siyasi bir güvence sağlarken, Moldova'nın enerji bağımlılığını azaltmasına da yardımcı olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Ukrayna ve Moldova'nın AB üyelik müzakerelerine başlaması, Türkiye'nin uzun süredir devam eden AB üyelik süreci bağlamında dolaylı etkiler yaratabilir. Türkiye, 1999'dan beri aday ülke statüsünde olmasına rağmen müzakereler siyasi engeller nedeniyle durma noktasına geldi. Bu gelişme, AB'nin genişleme politikasında çifte standart algısını güçlendirebilir. Öte yandan, Karadeniz'deki jeopolitik dengeler açısından Ukrayna'nın AB üyeliği, Rusya'nın etkisini sınırlayarak Türkiye'nin bölgedeki manevra alanını genişletebilir. Türkiye'nin Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin uygulanması ve Karadeniz'deki güvenlik mimarisindeki rolü, bu yeni dinamiklerle birlikte yeniden şekillenebilir. Ancak Türkiye'nin kendi AB sürecindeki tıkanıklık, Ankara'nın alternatif arayışlarını hızlandırabilir.
