Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran'ın nükleer tesislerinde denetim yapamadığını duyurdu. Ajans, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) kapsamındaki Güvenlik Denetimleri Anlaşması'ndan doğan sorumluluklarını yerine getiremediğini resmen bildirdi. Bu durum, İran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişeleri yeniden alevlendirdi ve ülkenin nükleer faaliyetleri üzerindeki şeffaflık eksikliğini gözler önüne serdi.
Gelişmenin arka planı
UAEA, son haftalarda İran'ın nükleer tesislerine erişim taleplerinin reddedildiğini ve bu nedenle denetim faaliyetlerini sürdüremediğini belirtti. Ajansın raporuna göre, İran'ın uranyum zenginleştirme programına ilişkin önemli bilgiler toplanamıyor ve tesislerdeki faaliyetler izlenemiyor. Bu durum, İran'ın nükleer anlaşmanın (Kapsamlı Ortak Eylem Planı - KOEP) 2015'te imzalanmasından bu yana artan gerilimlerin bir parçası olarak değerlendiriliyor. ABD'nin 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesinin ardından İran, nükleer faaliyetlerini kademeli olarak artırmış, uranyumu %60 seviyesine kadar zenginleştirerek anlaşmanın sınırlarını aşmıştı. UAEA'nın son açıklaması, Tahran'ın uluslararası toplumla iş birliği yapma niyetine ilişkin soru işaretlerini artırıyor.
UAEA Başkanı Rafael Grossi, yaptığı yazılı açıklamada, Ajansın İran'daki denetim faaliyetlerini yeniden başlatmak için yoğun çaba sarf ettiğini ancak İranlı yetkililerin gereken iş birliğini göstermediğini vurguladı. Grossi, bu durumun NPT'nin güvenilirliğini zedelediğini ve uluslararası nükleer silahlanmanın yayılmasını önleme rejimini tehdit ettiğini ifade etti. Analistlere göre, İran'ın denetimleri engellemesi, ülkenin askeri boyutta bir nükleer program geliştirme olasılığını akıllara getiriyor. Ancak Tahran, nükleer programının tamamen barışçıl amaçlı olduğunu ve UAEA'nın taleplerinin siyasi baskı aracı olarak kullanıldığını savunuyor.
Bölgesel veya küresel boyut
İran'ın nükleer programındaki belirsizlikler, Ortadoğu'da bir silahlanma yarışını tetikleme potansiyeli taşıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölge ülkeleri, İran'ın nükleer kapasitesini gerekçe göstererek kendi nükleer programlarını hızlandırmış durumda. İsrail ise İran'ın nükleer tesislerine yönelik askeri operasyon seçeneklerini masada tutuyor. Uluslararası toplumda ABD ve Avrupa Birliği, İran'ı diplomatik yollarla ikna etmeye çalışırken, Rusya ve Çin gibi ülkeler İran'a yönelik yaptırımlara karşı çıkıyor. UAEA'nın raporu, nükleer anlaşmayı canlandırma çabalarının sonuçsuz kaldığı bir döneme denk geldi. Viyana'da yürütülen müzakereler, İran'ın talepleri ve Batılı ülkelerin çekinceleri nedeniyle tıkanmış durumda.
Diplomatik kaynaklar, İran'ın UAEA denetçilerine erişim izni vermemesi halinde, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin yeni yaptırımları devreye sokabileceğini belirtiyor. Ancak böyle bir adım, Rusya ve Çin'in veto yetkisi nedeniyle şimdilik olası görünmüyor. İran ise UAEA'nın açıklamalarını "siyasi ve mesnetsiz" olarak nitelendirerek, uluslararası kamuoyunu yanıltmaya yönelik olduğunu öne sürdü. Tahran yönetimi, denetimlerin ancak Batılı ülkelerin anlaşma yükümlülüklerini yerine getirmesi durumunda yeniden başlayabileceğini savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki nükleer tesislerin denetlenememesi, Türkiye için güvenlik ve enerji boyutlarıyla önem taşıyor. Türkiye, İran'a komşu bir ülke olarak nükleer bir krizin bölgesel istikrarı bozmasından endişe ediyor. Olası bir askeri müdahale veya yaptırımlar, sınır güvenliğini ve göç dinamiklerini etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, İran'dan doğalgaz ithal eden bir ülke olarak, gerilimin enerji ticaretine yansımasından kaçınıyor. Ankara, Tahran'ın nükleer programının barışçıl olduğu yönündeki açıklamalarını not ederken, UAEA ile iş birliğinin sürmesini destekliyor. Türkiye, bölgesel istikrar için diplomatik çözümden yana ve bu nedenle nükleer anlaşmanın canlandırılması çabalarına dolaylı da olsa katkı sağlamayı hedefliyor.
