Donald Trump’ın Beyaz Saray’a dönmesiyle birlikte, Amerika Birleşik Devletleri’nin küresel yönetişim anlayışında köklü bir değişim yaşanıyor. Trumpizm olarak adlandırılan bu yeni siyasi akım, yalnızca ABD iç siyasetini değil, uluslararası ilişkilerin temel dinamiklerini de yeniden yazıyor. Çok taraflı anlaşmalardan ittifaklara, ticaret politikalarından güvenlik stratejilerine kadar pek çok alanda geleneksel normların terk edildiği bu süreç, dünyayı belirsizliklerle dolu yeni bir döneme sürüklüyor.
Trumpizm’in Temel İlkeleri ve Küresel Etkileri
Trumpizm, “Önce Amerika” (America First) sloganı etrafında şekillenen, uluslararası angajmanlarda pragmatik ve çoğu zaman tek taraflı bir yaklaşımı benimsiyor. Bu anlayış, ikinci Trump döneminde daha da belirgin hale geldi. Başkan Trump, ilk döneminde Paris İklim Anlaşması’ndan çekilmiş, İran nükleer anlaşmasını yırtmış ve Dünya Ticaret Örgütü’nü (DTÖ) reforma zorlamıştı. Bu kez ise yönetim, NATO gibi köklü ittifaklara koşullu destek veriyor, Avrupa Birliği (AB) ile ticaret savaşlarını derinleştiriyor ve Birleşmiş Milletler (BM) sistemini “ulusal çıkarlar doğrultusunda yeniden yapılandırma” söylemleriyle baskılıyor.
Küresel güney ülkeleri, bu yeni ABD tutumunu fırsata çevirmeye çalışırken, geleneksel müttefikler çözülme endişesi yaşıyor. Avrupa, güvenlik mimarisini ABD’den bağımsızlaştırma arayışına girmiş durumda. Almanya ve Fransa, “Stratejik Özerklik” kavramını somut adımlara dökme gayretinde. Bu çerçevede, Avrupa Savunma Fonu’na ayrılan kaynaklar artırılırken, ortak askeri tatbikatlar da çeşitleniyor. Ancak Avrupa’nın bu çabaları, ABD’nin güvenlik şemsiyesi olmadan ne kadar sürdürülebilir olacağı konusundaki soruları beraberinde getiriyor.
Asya-Pasifik bölgesinde ise Trumpizm, Çin’e karşı ticari ve teknolojik alanlardaki sert rekabeti yoğunlaştırıyor. ABD, çip üretimi ve yapay zekâ gibi kritik teknolojilerde Çin’i dışlayan korumacı önlemler alırken, bu durum küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendiriyor. Güneydoğu Asya ülkeleri ise iki süper güç arasında denge politikası izlemeye çalışarak, hem ABD hem Çin ile ilişkilerini güçlendirmeye çalışıyor.
Uluslararası Kurumların Geleceği ve Yeni Düzen Arayışları
Trumpizmin en belirgin etkisi, uluslararası kurumların meşruiyetini zayıflatması. BM Güvenlik Konseyi’nde reform talepleri artarken, ABD’nin konsey kararlarını sık sık veto etmesi, sistemin tıkanmasına yol açıyor. Uzmanlar, bu durumun bölgesel güçlerin (Türkiye, Hindistan, Brezilya gibi) daha fazla inisiyatif almasına zemin hazırladığını belirtiyor. Örneğin, Orta Doğu’da ABD’nin angajmanındaki azalma, bölgesel aktörlerin kendi aralarında yeni ittifaklar kurmasına neden oluyor. Suudi Arabistan ve İran arasındaki normalleşme görüşmeleri, Türkiye’nin bölgesel arabuluculuğunun ön plana çıkmasına imkân tanıyor.
Küresel ticarette ise DTÖ’nün etkisizleşmesi, ikili ticaret anlaşmalarını daha da önemli kılıyor. ABD, Çin ve Avrupa Birliği arasında üç büyük ticaret bloğu arasındaki rekabet, gelişmekte olan ülkelerin pazarlık gücünü zayıflatıyor. Ancak bu belirsizlik aynı zamanda yeni iş birliklerini de beraberinde getiriyor. Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’yı bir araya getiren BRICS grubu, genişleme kararı alarak Suudi Arabistan, İran, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır ve Etiyopya’yı bünyesine kattı. Bu durum, küresel ekonomik dengelerde çok kutupluluğun güçlendiğinin bir göstergesi olarak yorumlanıyor.
Trump’ın görev süresi boyunca attığı ikili adımlar ve söylemler, geleneksel diplomasi kurallarını alt üst eden bir üslup içeriyor. İkili ilişkilerde koşulluluk ve “kazan-kaybet” mantığı öne çıkarken, uzun vadeli stratejik ortaklıkların yerini geçici pazarlıklar alıyor. Bu durum, özellikle küçük ve orta ölçekli devletlerin ittifaklara olan güvenini sarsıyor ve onların alternatif arayışlara yönelmesine yol açıyor.
Öte yandan, Trumpizmin yükselişi, Batılı demokrasilerde popülizmi de güçlendiriyor. Avrupa’da aşırı sağ partiler, ABD’deki bu dönüşümden ilham alarak oy oranlarını artırıyor. Macaristan ve Polonya’da hükümetler yargı bağımsızlığı ve medya özgürlüğü konularında ABD’nin eleştirilerini görmezden gelirken, İtalya’da Giorgia Meloni gibi liderlerle yeni ittifaklar kuruluyor. Bu gelişmeler, liberal uluslararası düzenin geleceği açısından kritik bir sınav oluşturuyor.
Yeni Dönemde Güvenlik Mimarisi ve Bölgesel Çıkarımlar
Trump yönetiminin güvenlik politikaları, özellikle Orta Doğu ve Avrupa’da önemli değişimler yaratıyor. ABD’nin Suriye’den asker çekme kararları, bölgedeki dengeleri yeniden düzenlerken, Türkiye’nin de dahil olduğu bazı aktörlerin sahadaki rolü daha da belirginleşiyor. Türkiye, İdlib’deki varlığı ve PKK/YPG’ye yönelik operasyonlarıyla bu yeni düzende daha aktif bir konuma yerleşiyor. Washington’un angajmanındaki azalma, Ankara’ya müttefikleriyle ilişkilerinde daha bağımsız hareket etme alanı tanıyor.
Ukrayna savaşı ise Amerikan desteğinin sorgulandığı bir başka kritik alan. Trump’ın, Ukrayna’ya askeri yardımı kesme tehditleri, Kiev üzerinde müzakere baskısını artırıyor. Avrupalı müttefikler ise bu durumu güvenliklerini çeşitlendirmek için bir fırsat olarak görüyor. Ancak Rusya ile yaşanacak olası bir müzakere sürecinin nasıl şekilleneceği belirsizliğini koruyor. Bu çerçevede, Türkiye’nin Karadeniz’deki Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nden kaynaklanan rolü ve insani koridor girişimleri, çatışmanın yönünü etkileme potansiyeli taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Trump’ın yeniden seçilmesi ve politikaları, Türkiye’yi bir yandan zorlarken diğer yandan önemli fırsatlar sunuyor. ABD yönetiminin Türkiye’ye yönelik yaptırımları (CAATSA) konusu kritik bir sınav olacaktır. Öte yandan, ABD’nin Orta Doğu’dan çekilme eğilimi ve NATO içinde angajman azlığı, Türkiye gibi bölgesel güçlere manevra alanı sağlıyor. Türkiye, Suriye, Irak ve Libya’daki etkinliğini artırarak bölgesel güvenlikte kilit bir role soyunabilir. Ancak Türkiye’nin Rusya ile ilişkilerini dengeleyerek Batı ittifakından kopma riskine girmemesi gerekiyor. Sonuçta, Trumpizmin yıkıcı ama dönüştürücü etkisi, Türk dış politikasının esnekliğini ve çok yönlülüğünü test edecek.
