ABD Başkanı Donald Trump, NATO'nun yıllık zirvesi için Türkiye'ye ayak bastığı andan itibaren ittifakın gündemini adeta yeniden yazdı. Trump'ın, zirvenin resmi başlangıcından saatler önce yaptığı çıkışlar, müttefikler arasında şok dalgası yarattı. Başkan, özellikle İran'a yönelik artan gerilim ve NATO üyelerinin savunma harcamaları konusundaki sert söylemleriyle dikkat çekti. Beyaz Saray kaynaklarına göre Trump, müttefikleri "yüklerini paylaşmamakla" suçlayarak, ABD'nin NATO'ya katkısını yeniden değerlendirebileceği sinyalini verdi.
Zirvenin arka planı: Trump'ın uzun süredir devam eden NATO husumeti
Trump'ın NATO'ya yönelik eleştirileri yeni değil. Göreve geldiği 2017'den bu yana, özellikle Almanya ve Fransa başta olmak üzere pek çok Avrupalı müttefiki gayrisafi yurt içi hasıllarının yüzde 2'sini savunmaya ayırmamakla suçluyor. Ancak bu kez sahne farklıydı: Zirve, Trump'ın ikinci döneminin ilk büyük uluslararası toplantısı olması nedeniyle kritik öneme sahipti. ABD Başkanı, Türkiye'ye iniş yaptıktan sonra düzenlediği basın toplantısında, "NATO'nun amacını sorgulamadığını, ancak üyelerin adil katkı yapmadığını" belirtti. Özellikle Almanya'yı hedef alan Trump, "Almanya, Rusya'ya milyarlarca dolar doğalgaz parası öderken, savunma için cimri davranıyor" ifadelerini kullandı.
Bununla birlikte, Trump'ın zirveyi bir anda İran meselesine çevirmesi dikkatlerden kaçmadı. ABD, İran'ın nükleer programına yönelik yeni yaptırımlar ve askeri yığınak yaparken, NATO müttefiklerinden bu konuda daha fazla destek bekliyor. Ancak Avrupalı liderler, İran'la tam bir kopuş yerine diplomatik çözümden yana olduklarını yineleyince, Trump "Ya bizimlesiniz ya da karşımızda" diyerek gerilimi tırmandırdı.
Bölgesel ve küresel boyut: NATO'nun çatışma içindeki vizyonu
Trump'ın bu hamleleri, NATO'nun Soğuk Savaş sonrası dönemdeki en ciddi krizlerinden birini tetikledi. İttifak, bir yandan doğu kanadında Rusya tehdidine karşı caydırıcılığı artırmaya çalışırken, diğer yandan güney kanadında terörle mücadele ve istikrar operasyonları yürütüyor. Oysa Trump, Avrupalı müttefiklerini "ücretsiz binicilik" yapmakla suçlayarak, ABD'nin NATO bütçesine yaptığı katkıyı sorguluyor. Uzmanlara göre, eğer Trump bu söylemini eyleme dönüştürürse, NATO'nun kolektif savunma mekanizması ciddi şekilde zedelenebilir.
Öte yandan, İran krizi NATO'yu ikiye bölmüş durumda. ABD'nin müttefiklerinden İran'a yönelik daha sert bir tutum beklediği açık. Ancak Fransa ve Almanya başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesi, İran'la 2015'te imzalanan nükleer anlaşmayı korumak istiyor. Trump'ın anlaşmadan çekilmesi ve sonrasında uyguladığı "maksimum baskı" politikası, bu ülkeleri zor durumda bıraktı. Zirvede, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo'nun İran konusunda müttefikleri ikna etmeye çalışması bekleniyor, ancak Trump'ın ültimatom tarzı ikna çabalarını baltalıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türk dış politikası açısından iki yönlü bir anlam taşıyor. Birincisi, NATO içindeki bu gerilim Türkiye'nin ittifak içindeki manevra alanını etkileyebilir. Ankara, bir yandan ABD ile S-400 krizi ve F-35 programı nedeniyle sorunlar yaşarken, diğer yandan NATO'nun güney kanadında önemli bir müttefik olarak konumlanıyor. Trump'ın Avrupalı müttefiklere yönelik sert eleştirileri, Türkiye'nin yüzde 2 savunma harcaması hedefine ulaşmış nadir ülkelerden biri olması nedeniyle ABD nezdinde elini güçlendirebilir. Ancak İran konusunda Türkiye'nin farklı bir pozisyonda olması (İran'la ekonomik ve enerji ilişkileri) Ankara'yı zorlayabilir. İkinci olarak, NATO içi bu kriz, Türkiye'nin alternatif güvenlik yapılanmalarını (AST, Şanghay İşbirliği Örgütü gibi) daha fazla düşünmesine yol açabilir. Ancak kısa vadede Türkiye, ittifakın dağılmasından ziyade, kendi çıkarlarını koruyacak bir denge politikası izleyecektir.
