ABD Başkanı Donald Trump döneminde giderek artan bir şekilde ortaya çıkan kayırmacı kapitalizm, ülkenin ekonomik temelini oluşturan kurumsal yapının tam karşısında yer alıyor. Yeni oligarşik rekabette kazananlar, en iyi ürünleri yapanlar değil, ‘deli kralı’ en iyi pohpohlayanlar oluyor. Bu açık çürümüşlük, ABD ekonomisinin kurucu ilkelerine ihanet anlamına geliyor.
Kayırmacı Kapitalizmin Yükselişi
Trump yönetimiyle birlikte, iş dünyasında başarı artık liyakate değil, siyasi bağlantılara ve yöneticilere sadakate dayanıyor. Örneğin, savunma sanayii devi Lockheed Martin’in CEO’su James Taiclet, Trump’ın Florida’daki Mar-a-Lago tatil köyüne düzenli ziyaretlerde bulunarak şirketinin Pentagon sözleşmelerini güvence altına alıyor.
Aynı şekilde, otomobil üreticisi Tesla’nın CEO’su Elon Musk, Trump yönetimine yakınlığı sayesinde elektrikli araç teşviklerinde avantaj sağlarken, rakipleri dezavantajlı duruma düşüyor. Bu tür örnekler, ABD’de serbest piyasa ekonomisinin yerini, siyasi güç odaklarına bağımlı bir sistemin aldığını gösteriyor.
Ekonomi tarihçisi David Vogel, bu durumu “modern feodalizm” olarak nitelendiriyor. Vogel’a göre, Trump dönemiyle birlikte büyük şirketler kendilerini korumak için doğrudan siyasi güce yöneldi. Bu, ABD ekonomisinin 19. yüzyıldaki “yağma kapitalizmi” dönemine geri dönüşü anlamına geliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu gelişme, sadece ABD iç piyasasını değil, küresel ekonomik sistemi de etkiliyor. Dünya Bankası ve IMF gibi kurumlar, ABD’nin kayırmacı kapitalizminin, serbest ticaret ve adil rekabet ilkelerini zedelediğini vurguluyor. Özellikle Çin’le olan ticaret savaşları, ABD’nin bu yeni ekonomik modelinin bir yansıması olarak görülüyor.
Uzmanlar, Trump yönetiminin izlediği politikaların, ABD’nin küresel bir düzen kurucusu olma rolünü zayıflattığı konusunda uyarıyor. Eski bir ABD ticaret temsilcisi, “Artık ABD, kuralları belirleyen değil, kuralları kendi lehine eğip büken bir ülke haline geldi” diyor. Bu durum, Avrupa Birliği ve Japonya gibi geleneksel müttefiklerle gerginliklere yol açarken, Rusya ve Çin gibi yükselen güçlere diplomatik alan kazandırıyor.
Örneğin, ABD’nin Çin’e uyguladığı gümrük tarifeleri, kısa vadede bazı Amerikan sanayicilerine yarasa da, uzun vadede küresel tedarik zincirlerinin bozulmasına ve Asya’da yeni ticaret bloklarının oluşmasına neden oluyor. Şanghay İşbirliği Örgütü gibi yapılar, ABD’nin ekonomik etkisini dengelemek için daha da güçleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Trump’ın kayırmacı kapitalizmi, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler için çifte bir tehdit oluşturuyor. Bir yanda ABD’nin korumacı politikaları, Türk ihracatçılarına yeni engeller çıkarabilir. Diğer yanda ise bu modelin küresel norm haline gelmesi, Türkiye’nin uluslararası yatırım çekme ve adil ticaret yapma yeteneğini zayıflatabilir. Türkiye, bu ortamda kendi kurumsal yapısını güçlendirmeli, liyakat ve şeffaflığı esas alan bir ekonomik sistem inşa etmelidir. Aksi takdirde, ABD’de yaşanan bu çürümenin bölgesel etkilerinden kaçınmak zorlaşacaktır.
