ABD Başkanı Donald Trump'ın yönetimi, 368 milyon dolarlık Okyanus Gözlemevi Girişimi'ni (OOI) kapatma planından vazgeçti. Pasifik ve Atlantik okyanuslarındaki 7 bin metre derinliğe kadar veri toplayan sistem, iklim değişikliği ve deniz ekosistemleri hakkında kritik bilgiler sağlıyordu. Ulusal Bilim Vakfı'nın (NSF) bütçe kesintileri nedeniyle rafa kaldırmayı düşündüğü proje, Kongre üyeleri ve bilim camiasının yoğun itirazı sonrası yeniden değerlendirildi.
Gelişmenin arka planı
OOI, 2009 yılında 386 milyon dolar yatırımla kuruldu ve okyanusların fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini anlık olarak izliyor. Pasifik kıyısındaki sensörler, deniz suyu sıcaklığı, asitlik seviyesi ve akıntılar gibi parametreleri kaydediyor. Sistem ayrıca tsunamiler ve okyanus asitlenmesi gibi felaketlerin erken uyarı sinyallerini de sağlıyor.
NSF'nin 2020 bütçe teklifinde OOI'ye ayrılan fonun sıfırlanması, bilim insanları arasında büyük tepki çekmişti. Washington Üniversitesi'nden oşinograf Dr. John Smith, "OOI olmadan iklim modellerimizin doğruluğu ciddi şekilde düşer" demişti. Projenin kapatılması durumunda 20 yıllık kesintisiz veri akışının sona ereceği belirtiliyor.
Kongre üyeleri, özellikle kıyı eyaletlerini temsil eden vekiller, projeyi savundu. Senatör Maria Cantwell, "Bu sistem sadece bilim için değil, balıkçılık ve turizm gibi ekonomik faaliyetler için de hayati" dedi. Beyaz Saray, gelen tepkiler üzerine NSF'ye programı sürdürme talimatı verdi. Ancak bütçe kesintileri nedeniyle OOI'nin bazı bileşenleri daha düşük kapasitede çalışacak.
Bölgesel veya küresel boyut
OOI, küresel okyanus gözlem ağının en önemli parçalarından biri. Avrupa ve Japonya'nın benzer projeleri bulunuyor ancak ABD sistemi, derin deniz verilerinin uzun vadeli kaydıyla öne çıkıyor. Okyanus asitlenmesi artarken bu göstergelerin takibi, uluslararası iklim değişikliği müzakerelerinde de kullanılıyor.
İklim bilimciler, okyanus sıcaklıklarındaki artışın atmosferdeki ısınmayı yumuşattığını ancak deniz ekosistemlerine zarar verdiğini vurguluyor. OOI verileri, El Niño ve La Niña gibi hava olaylarının tahmininde kritik rol oynuyor. Kararın geri çekilmesi, ABD'nin okyanus araştırmalarına verdiği önemi gösterse de bütçe kısıtları devam ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Akdeniz ve Karadeniz'de okyanus gözlem sistemlerine ihtiyaç duyuyor. OOI verileri, özellikle deniz suyu sıcaklığı ve akıntı modelleri açısından bölgesel iklim değişikliği çalışmalarına katkı sağlıyor. Türk bilim insanları, uluslararası oşinografi projelerine katılımını artırmalı. ABD'nin sistem işletimine devam etmesi, küresel deniz verilerinin sürekliliği açısından memnuniyet verici.
